Μία από τις αλλαγές που έφερε η διετία 2020-2021, η οποία χαρακτηρίστηκε από την πανδημία και τις επιπτώσεις της σε όλους τους τομείς, αφορά την περιβαλλοντική συμπεριφορά, τόσο σε ό,τι αφορά τους καταναλωτές όσο και τις επιχειρήσεις. Η έρευνα καταγράφει τις μεταβολές.

Την περίοδο πριν την έναρξη της πανδημίας COVID-19 τα περιβαλλοντικά θέματα βρίσκονταν στην κορυφή του ενδιαφέροντος σε όλο τον κόσμο, με την Ελλάδα να μην αποτελεί εξαίρεση. Δράσεις, συνέδρια και νομοθετήματα βρίσκονταν στην επικαιρότητα με πολλές και σημαντικές εξελίξεις, λόγω και του μεγάλου ενδιαφέροντος από τους καταναλωτές-πολίτες. Όλα αυτά άλλαξαν αρκετά απότομα με την εμφάνιση της πανδημίας. Πλέον η υγεία, προσωπική και δημόσια, ήταν η πρώτη προτεραιότητα για όλους και αναπόφευκτα τα αμιγώς περιβαλλοντικά θέματα βρέθηκαν σε δεύτερη μοίρα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα πλαστικά και εν γένει τα προϊόντα μίας χρήσης. Παρά την ύπαρξη συγκεκριμένων πλάνων μείωσης της χρήσης τους τα επόμενα χρόνια και με ένα σαφώς θετικό συνολικά κλίμα προς αυτή την κατεύθυνση, είδαμε είδη που ανήκουν στην κατηγορία να παρουσιάζουν εξαιρετικά υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης πωλήσεων, χωρίς ιδιαίτερες αντιδράσεις και ανησυχία για τα προβλήματα που θα προκαλούσαν στο περιβάλλον. Κατά κύριο λόγο μιλάμε για τα «προϊόντα της πανδημίας», δηλαδή μάσκες μίας χρήσης, γάντια, απολυμαντικά μαντηλάκια κ.λπ. για τα οποία η ζήτηση τον προηγούμενο 1,5 χρόνο υπήρξε πρωτοφανής. Παράλληλα, αυξημένη ήταν η ζήτηση και για άλλα προϊόντα, όπως ποτήρια και μαχαιροπίρουνα μίας χρήσης, που επιλέγονταν ως ασφαλέστερα.

Αυτή η τάση είναι μία μόνο πτυχή της επίδρασης της πανδημίας στην περιβαλλοντική συμπεριφορά των καταναλωτών. Είναι ενδεικτική όμως μιας συνολικής αλλαγής νοοτροπίας, η οποία αποτυπώθηκε έντονα και στις έρευνες καταναλωτών. Συγκεκριμένα, όπως καταγράφεται και στα στοιχεία της ετήσιας πανελλήνιας έρευνας του Ινστιτούτου Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών (ΙΕΛΚΑ) 2014-2021, με δείγμα 2.000 καταναλωτές από όλη την Ελλάδα, οι Έλληνες συνολικά έγιναν λιγότερο ευαίσθητοι περιβαλλοντικά το 2020 (σχήμα 1). Συγκεκριμένα στην έρευνα:

1. Καταγράφεται μείωση του ποσοστού των καταναλωτών που χρησιμοποιούν λιγότερα πλαστικά μίας χρήσης, από 72% το 2019 σε 61% το 2020. Αυτή η εξέλιξη σχετίζεται άμεσα με την υγειονομική κρίση. Παρόλα αυτά, είναι ενδιαφέρον ότι ως τάση έρχεται σε αντίθεση με τις ήδη νομοθετημένες αλλαγές που θα συναντήσουν οι καταναλωτές τους επόμενους μήνες του 2021 και αναφέρονται παρακάτω.

2. Καταγράφεται μείωση της ανακύκλωσης. Το ποσοστό των ερωτηθέντων που αναφέρουν ότι ανακυκλώνουν περισσότερο τις συσκευασίες των προϊόντων μειώθηκε από 73% σε 61%. Η εξέλιξη αυτή είναι μη αναμενόμενη, καθώς η αρχική πρόβλεψη ήταν ότι ο μακρόχρονος εγκλεισμός στο σπίτι θα οδηγούσε σε αύξηση της ανακύκλωσης. Επειδή κάτι τέτοιο δεν καταγράφεται, η εξέλιξη αυτή αποδίδεται στη συνολική αλλαγή νοοτροπίας του κοινού σε σχέση με τις προτεραιότητες του: εστιάζει στην μία, πολύ κρίσιμη προτεραιότητα (πανδημία) και αγνοεί ή μειώνει τη σημασία των υπολοίπων. Ενδεχομένως, όμως, να έχει να κάνει με εξωγενείς παράγοντες, όπως οι αμφιβολίες για τη σωστή συλλογή και πραγματοποίηση της ανακύκλωσης.

3. Αντίστοιχη εικόνα παρουσιάζει και η σπατάλη τροφίμων. Το ποσοστό των καταναλωτών που δηλώνουν ότι προσπαθούν να μειώσουν τη σπατάλη τροφίμων μειώθηκε από 77% σε 69%. Αυτή η τάση φαίνεται ότι σχετίζεται τόσο με την προαναφερθείσα αλλαγή νοοτροπίας, αλλά και με τα «απόνερα» του lockdown. Άλλωστε, ειδικά την άνοιξη του 2020 καταγράφηκε μεγάλη αύξηση των αγορών τροφίμων λόγω φόβου μερίδας των καταναλωτών για ελλείψεις προϊόντων, που «φόρτωσε» τους καταναλωτές με πλεονάζοντα προϊόντα, ένα μέρος των οποίων ενδεχομένως δεν καταναλώθηκε. Η σπατάλη τροφίμων (food waste) είναι επίσης ένα θέμα στο οποίο δεν έχει δοθεί η πρέπουσα βαρύτητα, κάτι που ενδεχομένως επηρεάζει τη στάση των καταναλωτών.

4. Η πιο σημαντική καταγραφή όμως αφορά την επίδραση της οικονομικής κρίσης στην περιβαλλοντική συμπεριφορά.Το ποσοστό των καταναλωτών που δηλώνουν ότι θα έδιναν περισσότερα χρήματα για φιλικά προς το περιβάλλον τρόφιμα μειώθηκε κατά 16 ποσοστιαίες μονάδες, από 66% το 2019 σε 50% το 2020. Μόλις 1 στους 2 καταναλωτές είναι διατεθειμένος να πληρώσει κάτι παραπάνω για τρόφιμα που έχουν παραχθεί με πιο αυστηρούς περιβαλλοντικούς κανόνες. Πρόκειται για μια τάση η οποία είναι πιθανό να συνεχιστεί και μετά το τέλος της πανδημίας, επηρεάζοντας περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη τη στρατηγική των επιχειρήσεων.

Η αξιολόγηση των σούπερ μάρκετ
Όσον αφορά την αξιολόγηση του αγοραστικού κοινού για τον κλάδο των σούπερ μάρκετ στην Ελλάδα, όπως καταγράφεται στο σχήμα 2, εξακολουθεί να είναι θετική όσον αφορά συνολικά τις πτυχές της κοινωνικής-οικονομικής επίδρασης.

Συγκεκριμένα, η καλύτερη επίδοση καταγράφεται στην επίδραση του κλάδου στον τομέα της οικονομίας με 68% και ακολουθούν η υποστήριξη των Ελλήνων παραγωγών με 64% και η υποστήριξη της απασχόλησης και η προστασία του περιβάλλοντος με 62%. Η πιο έντονα αυξητική τάση εμφανίζεται στην επίδραση στην οικονομία, ενώ «κοιλιά» φαίνεται πως κάνει η προστασία του περιβάλλοντος, κυρίως λόγω του ότι έφτασε σε ιστορικά υψηλά τη διετία 2018-2019, λόγω της μεγάλης καμπάνιας που διοργανώθηκε από την πλευρά του λιανεμπορίου για τη μείωση της πλαστικής σακούλας, με αφορμή την εφαρμογή της σχετικής νομοθεσίας.

Στην πραγματικότητα όμως, η παραπάνω εικόνα αποτελεί μόνο τη βάση για τις εξελίξεις που έρχονται. Όσον αφορά την πλευρά των καταναλωτών, εκτιμάται ότι η περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση θα ανακάμψει μαζί με την οικονομία, ενώ όσον αφορά την πλευρά των επιχειρήσεων, οι επενδύσεις και η εστίαση στην προστασία του περιβάλλοντος αποτελούν μονόδρομο. Η δεκαετία του 2020 θα αλλάξει με ταχείς ρυθμούς τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι επιχειρήσεις διεθνώς, αλλά και στην Ελλάδα. Αυτή τη στιγμή, τόσο οι νομοθετικές ρυθμίσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και οι τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν ευκαιρίες και «μονοπάτια» που πρέπει να ακολουθήσουν οι επιχειρήσεις για μια πιο «φιλική» περιβαλλοντικά λειτουργία διάθεσης αγαθών στον καταναλωτή.

Στην Ελλάδα ήδη υπάρχουν ξεκάθαρα ορόσημα για τα επόμενα χρόνια. Τον Ιούλιο του 2021 απαγορεύεται η διάθεση συγκεκριμένων πλαστικών μίας χρήσης, με ανοιχτό το ενδεχόμενο να ακολουθήσουν κι άλλα. Τον Ιανουάριο του 2022 επιβάλλεται περιβαλλοντικό τέλος σε πλαστικά ποτήρια και περιέκτες φαγητού. Τέλος, τον Ιανουάριο του 2023 μπαίνει σε λειτουργία το Σύστημα Εγγυοδοσίας Πλαστικών Συσκευασιών, ένα ιδιαίτερα μεγάλο και πολύπλοκο σύστημα, η λειτουργία του οποίου αποτελεί πρόκληση και ευκαιρία συνολικά για την ελληνική οικονομία. Παράλληλα, υπάρχουν και μη θεσμοθετημένες ακόμη εξελίξεις, οι οποίες θα επηρεάσουν τη λειτουργία του κλάδου, όπως η ηλεκτροκίνηση, η χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, οι νέες τεχνολογίες ψύξης κ.ά.

Σήμερα, η πιο σημαντική πρόκληση και παράλληλα ο πιο ανησυχητικός ανασταλτικός παράγοντας για τις εξελίξεις στον κλάδο που αφορούν το περιβάλλον είναι η οικονομική κρίση λόγω της πανδημίας και η επίδρασή της στις αγοραστικές επιλογές των καταναλωτών. Σε κάθε περίπτωση όμως είναι δεδομένο ότι τα επόμενα χρόνια θα δούμε έναν περισσότερο «πράσινο» κλάδο και μία περισσότερο «κυκλική» οικονομία. Γνωρίζουμε την κατεύθυνση των εξελίξεων, αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμα την έντασή τους.

 

Στο αφιέρωμα διαβάστε επίσης:

Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη: Ο ενισχυμένος ρόλος των επιχειρήσεων σούπερ μάρκετ και FMCG στην εποχή της πανδημίας

Σύνδεση τεχνολογίας-αειφορίας

Οι καταναλωτές και το εγγυοδοτικό σύστημα ανακύκλωσης

Πώς εξελίσσεται η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία

Ανθρώπινα δικαιώματα, περιβάλλον και χρηστή διακυβέρνηση

Δημοσίευση πληροφοριών και απαιτήσεις από τις εταιρείες

Εγγυοδοσία στις συσκευασίες: Μια μεγάλη παρέμβαση σε αναζήτηση σχεδίου υλοποίησης