Για πολλές δεκαετίες, η παραδοσιακή αντίληψη διαχείρισης των φυσικών πόρων στηριζόταν σε ένα γραμμικό μοντέλο: μεταποίηση / χρησιμοποίηση / απόβλητο. Αποδείχτηκε ότι το μοντέλο αυτό επιφέρει υψηλό οικονομικό, περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος εξόρυξης, επεξεργασίας και διάθεσης πρώτων υλών μακροπρόθεσμα μη βιώσιμο. Η κυκλική οικονομία προσφέρει ένα εναλλακτικό μοντέλο: διατηρεί την αξία των προϊόντων και των πόρων και μειώνει τις απώλειες, ακυρώνοντας την έννοια «απόβλητο». ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΚΟΜΝΗΝΟΥ*

H ιδέα μιας κυκλικής οικονομίας είναι κάτι περισσότερο από ένας συγκεκριμένος τρόπος παραγωγής ή ένας νόμος: είναι μια αλλαγή κοινωνικού παραδείγματος, που προσφέρει πολλές κοινωνικές, περιβαλλοντικές και οικονομικές ευκαιρίες. Αλλά αυτό μπορεί να λειτουργήσει μόνο εάν όλοι οι εμπλεκόμενοι παράγοντες εργαστούν από κοινού.

Κυκλική οικονομία στην Ευρώπη
Η κυκλική οικονομία, αποτελεί βασικό οικονομικό, στρατηγικό και γεωπολιτικό στόχο της Ευρώπης, καθώς φέρνει:
Βελτίωση της εξασφάλισης των πόρων και μείωση των εξαρτήσεων από τις εισαγωγές, λόγω των χαμηλότερων απαιτήσεων για πρώτες ύλες.
Μειωμένες επιπτώσεις στο περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένης της δραστικής μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.
Οικονομικά οφέλη: Νέες ευκαιρίες για ανάπτυξη και καινοτομία, καθώς και εξοικονόμηση, λόγω της μεγαλύτερης αποδοτικότητας των πόρων (εξοικονόμηση 600 δισ. ευρώ).
Κοινωνικές παροχές, όπως η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας (2 εκατομμύρια) για όλα τα επίπεδα δεξιοτήτων και οι αλλαγές στη συμπεριφορά των καταναλωτών.

Καθώς η αλλαγή πολιτικής της Κίνας το 2018 άφησε δεκάδες εκατομμύρια τόνους ευρωπαϊκών ανακυκλώσιμων αποβλήτων χωρίς αποδέκτη, η Ευρωπαϊκή Νομοθεσία προσανατολίζεται εμφατικά στη μείωση των ρευμάτων αποβλήτων που οδηγούνται για υγειονομική ταφή και στην ανάπτυξη και προώθηση τεχνολογιών επεξεργασίας των ρευμάτων και συστημάτων αποτελεσματικότερης συλλογής ακολουθώντας τις αρχές:
Πρόληψης (prevention): η παραγωγή των απορριμμάτων θα πρέπει να ελαχιστοποιείται.
Ο ρυπαίνων πληρώνει (polluter pays principle): αυτός που παράγει απόβλητα αναλαμβάνει και το κόστος για την ορθή διαχείρισή τους.
Προφύλαξης (precautionary): προληπτικά μέτρα για να αποφευχθούν προβλήματα.Ευθύνης του παραγωγού για την κάλυψη ολόκληρου του κύκλου ζωής του προϊόντος.
Εγγύτητας (proximity): η αντιμετώπιση των απορριμμάτων πρέπει να γίνεται στην πηγή.

Συστήματα Διαχείρισης Υλικών Συσκευασίας
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι ρυπαίνοντες διαχειριστές συσκευασιών, (συσκευαστές και εισαγωγείς έτοιμων προϊόντων) είναι υποχρεωμένοι είτε να οργανώσουν ατομικά συστήματα είτε να συμμετέχουν σε συλλογικά συστήματα εναλλακτικής διαχείρισης (ΣΣΕΔ), καταβάλλοντας μάλιστα χρηματική εισφορά προκειμένου να καλυφθεί το κόστος της εναλλακτικής διαχείρισης. Στην Ελλάδα, ο αρμόδιος ρυθμιστής, ο ΕΟΑΝ, έχει αδειοδοτήσει τρία συστήματα:
«Ανακύκλωση», της Ελληνικής Εταιρείας Αξιοποίησης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑ ΑΕ)
«ΑΒ Βασιλόπουλος ΑΕ» (Ατομικό Σύστημα εναλ. διαχ. συσκευασιών)
«Ανταποδοτική Ανακύκλωση ΑΕ
Με βάση στοιχεία για τα απόβλητα υλικά συσκευασίας που παρήχθησαν και ανακτήθησαν στη χώρα το έτος 2018 από τον ΕΟΑΝ, η παραγωγή αποβλήτων συσκευασίας εκτιμήθηκε σε 814.700 τόνους για το συγκεκριμένο έτος, σημειώνοντας συνολική αύξηση της τάξης του 4% σε σχέση με το 2017.

Εμπορική Διάσταση Ανακύκλωσης
Τα οφέλη είναι πολλά για την επιχειρηματικότητα: Λιγότερο κόστος διάθεσης σε χώρους υγειονομικής ταφής, αυξημένη επιχειρηματική φήμη (σε μελέτη της Nielsen, το 81% των ερωτηθέντων παγκοσμίως αισθάνονται έντονα ότι οι επιχειρήσεις πρέπει να συμβάλουν στη βελτίωση του περιβάλλοντος), αποφυγή κυρώσεων και εξοικονόμηση ενέργειας.

Υπάρχουν βεβαίως και μειονεκτήματα, καθώς η μείωση των αποβλήτων ή η επαναχρησιμοποίηση τους είναι προτιμότερη από την ανακύκλωση, απαιτείται χώρος που μπορεί να είναι δύσκολο να βρεθεί στις εγκαταστάσεις των επιχειρήσεων, η χρήση συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης αποβλήτων κοστίζει περισσότερο από τη διάθεση σε χώρους υγειονομικής ταφής και τέλος απορρίμματα τροφίμων σε πλαστικούς περιέκτες ή διαφορετικά υλικά μπορεί να επηρεάσουν την ποιότητα των ανακυκλωμένων υλικών και να αυξήσουν περαιτέρω το κόστος επεξεργασίας.

Πλαστικές (και άλλες) συσκευασίες
Ειδικότερη έμφαση δίνεται στην πλαστική ύλη, αφού λόγω της υψηλής λειτουργικότητας και του σχετικά χαμηλού κόστους της, γίνεται ολοένα και περισσότερο πανταχού παρούσα στην καθημερινή ζωή μας, άρα και ως απόβλητο στο περιβάλλον. Αξιολογώντας τις επιδόσεις των διαφόρων χωρών μελών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωσε πως οι στόχοι συλλογής δεν επιτυγχάνονταν στις περισσότερες περιπτώσεις, με εξαίρεση δέκα χώρες, οι οποίες εφάρμοζαν συστήματα εγγυοδοσίας (σήμερα 130 εκατ. κάτοικοι συμμετέχουν σε συστήματα εγγυοδοσίας στην ΕΕ με ποσοστά συλλογής άνω του 80%). Έτσι, με βάση τις υφιστάμενες καλές πρακτικές, τον Ιούλιο του 2019 εκδόθηκε σχετική οδηγία σχετικά με τη μείωση του πλαστικού μίας χρήσης (οδηγία SUP), με την οποία ορίζεται ότι, με σκοπό τη χωριστή συλλογή για ανακύκλωση, τα κράτη μέλη οφείλουν να:
Καθιερώσουν έως τις 5 Ιανουαρίου 2023 συστήματα επιστροφής εγγύησης (Deposit Refund Systems – DRS), με τα οποία ο καταναλωτής κατά την αγορά προϊόντος θα καταβάλλει εγγυοδοτικό αντίτιμο, το οποίο θα του αποδίδεται κατά την επιστροφή του προϊόντος
Διασφαλίζουν ότι οι παραγωγοί καλύπτουν, επιπλέον, το κόστος της συλλογής των αποβλήτων αυτών των προϊόντων που απορρίπτονται σε δημόσια συστήματα συλλογής, συμπεριλαμβανομένης της υποδομής και της λειτουργίας της, και την επακόλουθη μεταφορά και επεξεργασία των αποβλήτων
Καταρτίσουν, έως τις 3 Ιουλίου 2021, περιγραφή των μέτρων που έχουν λάβει.

Τι είναι η εγγυοδοσία (DRS) στην ανακυκλώσιμη συσκευασία
Η εγγυοδοσία είναι ένα προσυμφωνημένο αντίτιμο που προστίθεται στην τιμή του προϊόντος και επιστρέφεται στον καταναλωτή με την επιστροφή της συσκευασίας για ανακύκλωση. Αποσκοπεί στη μαζική ανάκτηση, με όσο το δυνατόν μικρότερο κόστος, συσκευασιών και υλικών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ξανά και ξανά.

Επειδή μάλιστα η καθαρότητα των υλικών είναι υψηλή, η ποσότητα που επιστρέφεται ταυτίζεται με την ποσότητα που ανακυκλώνεται, μειώνοντας την κατανάλωση των φυσικών πόρων. Υπάρχουν δυο τρόποι συλλογής:
Ο μηχανικός, όπου επιτυγχάνεται ο διαχωρισμός ανά είδος, αλλά και ο τεμαχισμός ή η συμπίεση των υλικών (μείωση όγκου για την μεταφορά)
Ο χειρωνακτικός, όπου τα υλικά ταξινομούνται (με αυξημένο κόστος), αλλά δεν επιτυγχάνεται η μείωση του όγκου, με όλες τις αρνητικές συνέπειες για την αποθήκευση και μεταφορά των υλικών

Η λειτουργία ενός συστήματος εγγυοδοσίας αφορά στα εξής:
Ροές:
Συσκευασμένων προϊόντων
Άδειων συσκευασιών
Ποσών εγγύησης (πληρωμή & είσπραξη)
Δεδομένων πωλήσεων (για τον ισοσκελισμό)
Εμπλεκόμενους:
Ρυπαίνοντες: προμηθευτές & διανομείς
Σημεία λιανικής πώλησης
Σημεία συλλογής / διαλογής άδειων περιεκτών: Λιανέμποροι, HORECA, Δήμοι, άλλοι
Σημεία εξαργύρωσης κουπονιών
Συλλέκτες / μεταφορείς / διαχειριστές άδειων περιεκτών
Ιδιοκτησία:
Εμπορικών σημάτων εγγυοδοσίας
Μηχανημάτων συλλογής
Υλικού άδειων περιεκτών

Όπως γίνεται φανερό, σε ένα τόσο σύνθετο περιβάλλον οργάνωσης λιανεμπορίου, αλλά και αγοραστικής / καταναλωτικής συμπεριφοράς, η εγγυοδοσία δεν μπορεί παρά να γίνει αντικείμενο ενός ολοκληρωμένου και ολιστικού μηχανισμού. Η ευρωπαϊκή, αλλά και παγκόσμια εμπειρία καταδεικνύει την ανάγκη ύπαρξης ενός κεντρικού φορέα, ο οποίος αναλαμβάνει τουλάχιστον τον συντονισμό των επιμέρους εμπλεκομένων.

Εφαρμογή DRS στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα εγγυοδοσία λειτουργεί εδώ και δεκαετίες για ορισμένους τύπους γυάλινων φιαλών μπύρας, που επιστρέφονται με εγγύηση και επαναχρησιμοποιούνται. Όμως αυτή τη φορά η συζήτηση αφορά σε κάτι πολύ ευρύτερο.

Η σχετική Ευρωπαϊκή Οδηγία, ενσωματώθηκε στο Ελληνικό Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), όπου προβλέφθηκε επιπλέον ότι:
Οι παραγωγοί των πλαστικών προϊόντων μίας χρήσης υποχρεούνται να σχεδιάσουν, να οργανώσουν και να λειτουργήσουν ένα ενιαίο1 ΣΣΕΔ αποβλήτων συσκευασιών πανελλαδικής εμβέλειας, με αποκλειστικό σκοπό την εφαρμογή συστήματος επιστροφής εγγύησης, κατ’ ελάχιστον για τα πλαστικά2 προϊόντα μίας χρήσης.

Οι παραγωγοί των προϊόντων καλύπτουν το συνολικό κόστος της χωριστής συλλογής, συμπεριλαμβανομένων των ειδικών συστημάτων συλλογής, της μεταφοράς, αποθήκευσης και επεξεργασίας των αποβλήτων που προκύπτουν από την κατανάλωση των προϊόντων, καθώς και τα λοιπά κόστη. Το ύψος των χρηματικών εισφορών διαμορφώνεται λαμβάνοντας υπόψη τα κόστη και τα έσοδα από την επαναχρησιμοποίηση, τις πωλήσεις δευτερογενών πρώτων υλών και τα μη απαιτηθέντα εγγυοδοτικά αντίτιμα.

Οι παραγωγοί διαθέτουν τα προϊόντα στην αγορά ενσωματώνοντας το εγγυοδοτικό αντίτιμο, το οποίο ο τελικός καταναλωτής πληρώνει κατά την αγορά του προϊόντος και λαμβάνει πίσω με την επιστροφή του προϊόντος ή αποβλήτου στα σημεία επιστροφής.
Σημεία επιστροφής αποτελούν οι επιχειρήσεις λιανικής πώλησης. Τέτοια σημεία δύνανται να αποτελέσουν και οι παραχωρούμενοι για τον σκοπό της υλοποίησης του συστήματος επιστροφής εγγύησης κοινόχρηστοι χώροι ή άλλοι κατάλληλοι χώροι των φορέων της Γενικής Κυβέρνησης. Οι επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου που διαθέτουν τα προϊόντα, υποχρεούνται να συνεργάζονται με το ΣΣΕΔ για να επιτελούν τη λειτουργία σημείου επιστροφής. Το σύνολο των προϊόντων πρέπει να φέρουν κατάλληλη σήμανση.

Προκλήσεις από την υλοποίηση Συστήματος Εγγυοδοσίας
Η επιτυχία του συστήματος εγγυοδοσίας εξαρτάται από την οργάνωσή του, καθώς και από το ποσό εγγυοδοσίας. Ειδικότερα, ο τύπος και η λειτουργία των συστημάτων επιστροφής που εφαρμόζονται έχουν καθοριστική επίδραση στο σχεδιασμό ενός συστήματος εγγυοδοσίας.

Συνήθως, μια συσκευασία που υπόκειται σε εγγυοδοσία, επιστρέφεται στα καταστήματα λιανικής πώλησης από τα οποία αγοράστηκε, ή θα αγοραστεί η επόμενη γεμάτη φιάλη. Εκ των πραγμάτων, τα καταστήματα λιανικής, καλούνται (υποχρεούνται;) να τις παραλάβουν πίσω είτε απευθείας (προσωπικό του καταστήματος), είτε μέσω των μηχανημάτων επιστροφής που διαθέτουν (μηχάνημα αυτόματης λήψης καταγραφής και έκδοσης αποδεικτικού με το ποσό που αναλογεί για τις επιστρεφόμενες συσκευασίες).

Με δεδομένο ότι τα μηχανήματα εγγυοδοσίας θα τα λειτουργεί το λιανικό εμπόριο, προκύπτουν μια σειρά από ζητήματα:
Τρόπος καταβολής αντίστοιχου ποσού εξόδων από το σύστημα
Πρόσθετα κόστη που προκύπτουν κατά την εγκατάσταση και τη λειτουργία μηχανημάτων, όσον αφορά την ασφάλεια και την αποφυγή βανδαλισμού τους
Δυνατότητα άμεσης υποστήριξης και συντήρησης των μηχανημάτων
Εναλλακτικό κόστος σε περίπτωση που το μηχάνημα παραλαβής της συσκευασίας δεν αναγνωρίζει τη συσκευασία, λόγω καταστροφής της οπότε η επιστροφή της πρέπει να πραγματοποιείται χειροκίνητα από το προσωπικό
Επιπλέον, θα πρέπει να διερευνηθούν ζητήματα όπως η πιστότητα των πελατών μέσω εκδοθέντων κουπονιών που θα εξαργυρωθούν στο ίδιο κατάστημα, καθώς και μέσω διαφήμισης στις αποδείξεις και στην εμφάνιση των αυτόματων μηχανημάτων επιστροφής.

Η αποτελεσματικότητα της συλλογής συνδέεται απόλυτα με το βαθμό επιτυχίας του εγχειρήματος. Αυτή εξαρτάται προφανώς από το ύψος της εγγύησης (οικονομικό αντικίνητρο μη ανακύκλωσης), από την ευκολία απόρριψης της άδειας συσκευασίας, αλλά και από το πόσο θα έχει εμπεδωθεί η διαδικασία στην καθημερινότητα των πολιτών.

Επόμενα βήματα με αναπάντητα ερωτήματα
Είναι σαφές ότι η κυκλική οικονομία αποτελεί σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο μονόδρομο για βιώσιμο περιβάλλον, κοινωνία και επιχειρηματικότητα. Επιπλέον, οι καταναλωτές / shoppers εκτιμούν όλο και περισσότερο εταιρικές δράσεις που συνδέονται με την αειφορία. Ευθύνη για την υλοποίηση των δράσεων αυτών έχουν (διευρυμένη πλέον) οι «παραγωγοί» και διανομείς των προϊόντων, αλλά και ειδικά στην Ελλάδα, και το λιανικό εμπόριο.

Όμως, η εγγυοδοσία συσκευασιών, αναδεικνύεται σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο και απαιτητικό εγχείρημα, πρώτα από όλα επικοινωνιακά: η μετάβαση από το μοντέλο απόρριψης σε ανοικτούς κάδους στον χώρο κατοικίας στο μοντέλο εγγυοδοσίας απαιτεί αυξημένη επικοινωνία και διάχυση -αλλά και κατανόηση- των σεναρίων. Επιπλέον, η μέση απόδοση των συστημάτων συλλογής μειώνεται δραστικά και γίνεται πιο σύνθετη (συγκριτικά με άλλες χώρες), λόγω της γεωγραφίας τής χώρας (κατακερματισμένη οικιστικά), της περιοδικότητας της κατανάλωσης (πολλαπλασιασμός κατά τη θερινή περίοδο) και του μεγάλου αριθμού μικρών σημείων λιανικής πώλησης με χαμηλό όγκο πωλήσεων, περιορισμένο προσωπικό, αλλά και μειωμένο διαθέσιμο χώρο για τη συλλογή.

Το αμέσως επόμενο διάστημα απαιτείται από την πολιτεία η διεξαγωγή μιας ανοιχτής διαβούλευσης με όλους τους κλαδικούς φορείς και την τοπική αυτοδιοίκηση, για να καθοριστούν τα εξής:
Ποιος φορέας θα αναλάβει να οργανώσει το σύστημα εγγυοδοσίας;
Πόσο ισορροπημένη θα είναι η συμβολή, σε επίπεδο συλλογής, μεγάλων αλυσίδων σούπερ μάρκετ, μικρότερων λιανεμπορικών επιχειρήσεων, HORECA και δήμων;
Ποιο πρέπει να είναι το ύψος της εγγύησης, ώστε αφενός να μην αποτρέπει τον καταναλωτή από την αγορά του προϊόντος και αφετέρου να τον κινητοποιεί για την επιστροφή της άδειας συσκευασίας;
Με ποιον τρόπο θα διασφαλιστεί η απρόσκοπτη απόδοση των ποσών των εγγυήσεων από τον φορέα στο λιανεμπόριο;
Πόσα «ρεύματα» υλικών θα συμπεριληφθούν στο σύστημα;
Ποια προϊόντα θα ενταχθούν και ποια θα εξαιρεθούν από το σύστημα εγγυοδοσίας;
Ποιες συσκευασίες θα εξαιρεθούν από την εγγυοδοσία;
Ποια θα είναι τα νέα τέλη συμμετοχής των παραγωγών;
Πού θα διατίθενται οι μη εξαργυρούμενες εγγυήσεις;
Ποια τα έξοδα διεκπεραίωσης-πληρωτέα στο λιανεμπόριο, ανάλογα με το μοντέλο συλλογής και το υλικό;

*Ο Στέφανος Κομνηνός είναι ιδρυτικός εταίρος της Netrino

1. Στο νέο σχέδιο νόμου, προβλέπεται η υλοποίηση του συστήματος εγγυοδοσίας από περισσότερα του ενός Συστήματος.
2.Στο νέο σχέδιο νόμου, η χρήση DRS διευρύνεται στο αλουμίνιο και το γυαλί.

 

Στο αφιέρωμα διαβάστε επίσης:

Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη: Ο ενισχυμένος ρόλος των επιχειρήσεων σούπερ μάρκετ και FMCG στην εποχή της πανδημίας

Σύνδεση τεχνολογίας-αειφορίας

Οι καταναλωτές και το εγγυοδοτικό σύστημα ανακύκλωσης

Πώς εξελίσσεται η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία

Ανθρώπινα δικαιώματα, περιβάλλον και χρηστή διακυβέρνηση

Δημοσίευση πληροφοριών και απαιτήσεις από τις εταιρείες

Υποτονικό ενδιαφέρον από τους καταναλωτές, αυξητικό από τον κλάδο