Το 2022 ολοκληρώνεται η τελευταία φάση του μεταβατικού καθεστώτος κατάργησης στην ΕΕ του ψυκτικού ρευστού Freon 404, με το οποίο λειτουργούσαν μέχρι πρότινος τα περισσότερα επαγγελματικά ψυγεία στον κλάδο. Σε συνδυασμό με την ευρωπαϊκή θέσπιση απαιτήσεων χαμηλής ενεργειακής κατανάλωσης όλου του επαγγελματικού εξοπλισμού των επιχειρήσεων, οι αλυσίδες σούπερ μάρκετ και cash & carry πρέπει να επισπεύσουν την επενδυτική τους δράση, ώστε να ανταποκριθούν εμπρόθεσμα στην επιβεβλημένη αλλαγή.

Πέρυσι η χημική βιομηχανία σταμάτησε εντελώς την παραγωγή του ψυκτικού ρευστού Freon 404, άλλοτε κυρίαρχου στην ψύξη, ενώ του χρόνου θα καταργηθεί και η χρήση του σε όλες τις ψυκτικές εγκαταστάσεις. Όπως είναι γνωστό, το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για τα ψυκτικά ρευστά διαμορφώθηκε στη βάση της ανάγκης ελέγχου του φαινομένου του θερμοκηπίου, στη δημιουργία του οποίου τα περισσότερα από αυτά έχουν υψηλό συντελεστή συμμετοχής. Το εν λόγω πλαίσιο πλέκεται γύρω από την έννοια των «ισοδύναμων τόνων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO2) στην ατμόσφαιρα» –ισοδύναμων από την άποψη του δυνητικού περιβαλλοντικού αποτυπώματος καθενός τύπου ψυκτικού ρευστού. Ο κάθε τύπος έχει μια ένδειξη στη λεγόμενη κλίμακα GWP, η οποία ορίζει ακριβώς το αποτύπωμά του στο φαινόμενο του θερμοκηπίου. Ως ψυκτικό ρευστό το CO2 έχει τη μικρότερη ένδειξη GWP (τη μονάδα), ενώ το υπό απαγόρευση χρήσης Freon 404 έχει τη μεγαλύτερη (τις 3.922 μονάδες).

Η λύση ανάγκης που εφαρμόζουν εναλλακτικά οι επιχειρήσεις λιανικής στον υπάρχοντα εξοπλισμό τους, είναι η χρήση του χαμηλότερης ένδειξης στην κλίμακα GWP ψυκτικού υγρού Freon 449 προς αντικατάσταση του υπό κατάργηση το 2022. Μάλιστα, οι προσαρμογές συμβατότητας του εξοπλισμού προς το Freon 449 είναι πολύ μικρής κλίμακας. Στις περιπτώσεις των μικρότερων καταστημάτων τους έχουν κάπως μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών, αφού «μοιράζοντας» σε μικρότερα αυτόνομα μηχανήματα τα συστήματα ψύξης των μαγαζιών τους (π.χ. αντί του ενιαίου συστήματος χωρητικότητας 200 κιλών Freon, προτιμούν πέντε μικρά των 30 κιλών), αξιοποιούν την κατά νόμο δυνατότητα να χρησιμοποιούν εναλλακτικά ψυκτικά ρευστά, όπως τα Freon 449 και 410, για μηχανήματα μέχρι 40 κιλοβάτ.

Πάντως, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία, από το 2022 θα απαγορευτεί και η παραγωγή ψυκτικών εξοπλισμών, που λειτουργούν με τα εναλλακτικά ψυκτικά ρευστά. Όμως, δεν θα απαγορευτεί η εμπορία και η χρήση τους «για όσο αντέξει ο εξοπλισμός που τα χρειάζεται» –με άλλα λόγια, το πολύ ως την επόμενη ανακαίνιση ενός εκάστου καταστήματος…

Η κατάσταση στον κλάδο σήμερα
Η αποδοτικότερη λύση αντικατάστασης του ψυκτικού εξοπλισμού είναι αυτή της τεχνολογίας ψύξης με CO2. Ωστόσο, επειδή είναι σχετικά νέα, είναι ακόμα ακριβότερη από τις τεχνολογίες του Freon, μολονότι η σχετική διαφορά εξισορροπείται επ’ ωφελεία του χρήστη, όχι μόνο γιατί γλυτώνει τις ανατιμήσεις του Freon και τα σέρβις αναζωογόνησης του εξοπλισμού του, αλλά και γιατί τα νέα ψυγεία είναι δύο και τρεις φορές πιο οικονομικά στην κατανάλωση ενέργειας, στην οποία η ψύξη έχει τη μερίδα του λέοντος στο λειτουργικό κόστος των καταστημάτων (45%-50%).

Όμως, δεδομένου ότι η εφαρμογή της τεχνολογίας CO2 προϋποθέτει την αντικατάσταση ολόκληρου του υπάρχοντος ψυκτικού εξοπλισμού (κεντρική μονάδα + ψυγεία), προτιμάται στα νέα καταστήματα, αλλά και στις ριζικές ανακαινίσεις των παλαιότερων –στο πλαίσιο των ανακαινίσεων το κόστος του καινούργιου ψυκτικού εξοπλισμού καταλαμβάνει περίπου το 50% των σχετικών επενδύσεων.
Σήμερα, όπως εκτιμάται, εν συνόλω τα καταστήματα του κλάδου, που λειτουργούν με αμιγώς συστήματα ψύξης τεχνολογίας CO2, δεν υπερβαίνουν τα εβδομήντα. Η εν λόγω τεχνολογία, ενώ λίγα χρόνια πριν θεωρείτο σχεδόν απαγορευτική στην αμιγή εκδοχή της στον ευρωπαϊκό νότο εξαιτίας των κλιματολογικών του συνθηκών, προτεινόμενη μόνο σε υβριδικούς τύπους, σήμερα πια είναι εφικτή. Μάλιστα, η ΑΒ Βασιλόπουλος είναι η πρώτη αλυσίδα στην Ευρώπη, που επένδυσε σε συστήματα ψύξης αποκλειστικά με CO2 και δη με απόλυτη επιτυχία στη νοτιότερη περιοχή της ηπείρου, σ’ ένα από τα καταστήματά της στην Κρήτη.

Όπως χονδρικά υπολογίζεται, περίπου το 80% των ψυγείων του κλάδου σήμερα λειτουργούν πια με τους εναλλακτικούς τύπους Freon, ενώ κατά το 20% λειτουργούν είτε με Freon 404 είτε με CO2 ή προπάνιο. Μετά το 2022 ο εξοπλισμός με Freon 404 θα εξακολουθήσει μεν να λειτουργεί, αλλά με την εμφάνιση προβλημάτων θα αποσύρεται αμέσως, αφού ακόμα κι αν οι χρήστες έχουν δικιές τους μπουκάλες Freon 404, θα απαγορεύεται η χρήση του, η οποία θα περιοριστεί αποκλειστικά για μικρά κυκλώματα χωρητικότητας έως δύο κιλά.

Οι αλυσίδες σήμερα στρέφονται, επίσης, σε μια νέα τεχνολογική εφαρμογή στην ψύξη, ειδικά εφόσον πρόκειται για τα μικρομεσαία καταστήματά τους: Στα αυτόνομα ψυγεία τεχνολογίας προπανίου (R2/90), για τα οποία δεν απαιτείται καμία άλλη εγκατάσταση υποστήριξης. Σήμερα με αυτά δουλεύουν πιθανώς τα μισά καταστήματα convenience.

Παράγοντες της αγοράς των προμηθευτών επαγγελματικού ψυκτικού εξοπλισμού, πάντως, εκτιμούν ότι η σχετική επενδυτική κινητικότητα των πελατών τους στην οργανωμένη λιανική είναι μάλλον αναιμική, ιδίως τον τελευταίο χρόνο, πράγμα που συνδέεται ασφαλώς με την εντατικοποίηση του έργου τους, λόγω πανδημίας. «Τα καινούργια projects είναι λίγα», λένε, εκτιμώντας ότι ο κλάδος, μετά την ένταση των ανακατατάξεων της προηγούμενης περιόδου, οπότε η έμφαση δόθηκε στη λειτουργικότητα των προβληματικών στοιχείων του εξοπλισμού των εξαγορασμένων καταστημάτων, είναι σε «στάση αναμονής», ενόσω εκκρεμεί η ανακαίνιση πολλών εμπορικών μονάδων. Σχετικά το πιο δυναμικό ανακοινωμένο πρόγραμμα επενδύσεων, λένε, το έχει η Lidl, η οποία εφαρμόζει ομοιογενώς παντού στο δίκτυό της ένα μικτό σύστημα ψύξης, με εκτεταμένες εφαρμογές τεχνολογίας προπανίου. Ωστόσο, όλες λίγο-πολύ οι μεγάλες αλυσίδες έχουν ως ένα βαθμό τυποποιήσει τις εφαρμογές των συστημάτων ψύξης στα δίκτυά τους.

Οι «συμφωνίες κυρίων» και ο Eurovent
Πίσω από το αντικειμενικό πρόβλημα της καταστροφής του όζοντος και των ευρωπαϊκών πολιτικών για την ανάσχεσή του, κάποιοι –δε χρειάζεται ερώτημα– κερδίζουν. Είναι οι μεγάλοι βιομηχανικοί κατασκευαστές επαγγελματικού ψυκτικού εξοπλισμού, οι οποίοι έχουν υπερεπενδύσει τα τελευταία χρόνια στις καινοτομίες του CO2 και επείγονται να εκτοπίσουν τις εθνικές-τοπικές βιομηχανίες ψυκτικού εξοπλισμού. Αυτό το δείχνει αφενός η τεράστια ανατίμηση των εναλλακτικών ψυκτικών ρευστών Freon 448 και 449 από τα 25 ευρώ το κιλό προ διετίας στα 40 ευρώ σήμερα –και ποιος ξέρει πόσο αύριο, όπως συνέβη και με το Freon 404–, πράγμα που εξαναγκάζει τους χρήστες να επισπεύδουν την ανανέωση του εξοπλισμού τους, επιλέγοντας τεχνολογίες αιχμής. Αυτό επιτάσσει το μονοπώλιο των δύο παγκόσμιων βιομηχανιών παραγωγής ψυκτικών ρευστών, που χειραγωγούν τις τιμές, κατόπιν συμφωνίας με τους μεγάλους βιομηχανικούς κατασκευαστές, με τις πλάτες των κέντρων θεσμικής ρύθμισης.

Αφετέρου το δείχνει, πράγματι, η νεότερη σχετική ευρωπαϊκή νομοθεσία, που όπως είθισται να ομολογείται, «οδηγεί τις εξελίξεις»! Ειδικότερα, με τον Κανονισμό 219/224 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ψηφίστηκε το φθινόπωρο του 2019) από τον ερχόμενο μήνα άπαντες οι χρήστες επαγγελματικών ψυγείων στην ΕΕ οφείλουν να πιστοποιούν την ενεργειακή κλάση όλων των στοιχείων του εξοπλισμού τους. Πρόκειται για βαρύνουσα θεσμική ρύθμιση, εφόσον ό,τι επέμβαση κάνει ο οποιοσδήποτε πιστοποιημένος ψυκτικός σε κύκλωμα χωρητικότητας ψυκτικού ρευστού άνω του ενός κιλού, θα καταγράφεται ηλεκτρονικά σ’ ένα μητρώο όλων των σχετικών εγκαταστάσεων και δη με την υποχρέωση ο χρήστης να το ενημερώνει καταλεπτώς για τις μεταβολές των ψυκτικών ρευστών στον εξοπλισμό του, αναφέροντάς τις κατά τύπο, ποσότητα και ημερομηνία μεταβολής, περιλαμβανομένου του ονοματεπωνύμου του ψυκτικού που τη διενήργησε. Ο αρμόδιος ευρωπαϊκός οργανισμός ενεργειακής πιστοποίησης του σχετικού εξοπλισμού ονομάζεται Eurovent.

Ο ίδιος Κανονισμός καταργεί πλέον τα ψυγεία ανοικτού τύπου, απαγορεύοντας μάλιστα τη μετατροπή τους σε κλειστά. Η εφαρμογή του μητρώου εννοείται πως διαχειριστικά καταταλαιπωρεί τις αλυσίδες και μόνον γιατί έχουν τεράστιο αριθμό ψυγείων.

Με τη σκοπιμότητα των «πράσινων» καινοτομιών ουδείς διαφωνεί, όπως και ουδείς μπορεί να μένει απαθής στη δράση των λογής κυκλωμάτων διανομής «φτηνών» περιβαλλοντοκτόνων ή χαμηλής ποιότητας ρευστών. Όμως, το να παραδίδεται σχεδόν ολόκληρη η αγορά του ψυκτικού εξοπλισμού στην πολυεθνική ολιγαρχία του κλάδου στο όνομα της «πράσινης» πολιτικής και της άμυνας της Δύσης στον ασιατικό ανταγωνισμό, συνιστά απροσχημάτιστο οικονομικό σχεδιασμό υπέρ των εν λόγω συμφερόντων. Η συνέπειά του είναι ο αποδεκατισμός των όποιων εθνικών βιομηχανικών δομών στην ψύξη, τουλάχιστον όσων παράγουν συστήματα χωρητικότητας ψυκτικών ρευστών άνω του ενός κιλού, και η επιδείνωση της θέσης των μικρών και μεσαίων επαγγελματικών χρηστών, που καταδυναστεύονται από την οικονομική κρίση.

Παρεμπιπτόντως μάθαμε ότι στη γειτονική Ιταλία η υπόθεση της «πράσινης» ευρωπαϊκής πολιτικής στην ψύξη ήδη έχει στοιχίσει μια εκατόμβη μικροεπαγγελματιών της λιανικής και της εστίασης, οι οποίοι βρέθηκαν προ αδιεξόδου, είτε γιατί δεν έβρισκαν Freon 404 είτε γιατί ήταν πανάκριβο. Το μόνο που σώζει κάπως τα πράγματα στην Ελλάδα, «που έχει το γεωγραφικό προνόμιο να είναι πύλη εισόδου στην ΕΕ των ψυκτικών ρευστών», λένε οι γνωρίζοντες, είναι ότι οι εγχώριοι διανομείς τους έχουν «στοκάρει» τόσο μεγάλες ποσότητες εναλλακτικών ρευστών, ώστε η υπερπροσφορά τους δεν θ’ αφήσει τις τιμές να ξεφύγουν. Αλλά οι επαγγελματίες της εστίασης, που κατά χιλιάδες ετοιμάζονται να βάλουν λουκέτο στα μαγαζιά τους, ήδη βλέπουν την αδυσώπητη όψη της πραγματικότητας. Ποιο μητρώο πιστοποίησης να χαιρετίσουν και για ποιες διαρροές ψυκτικών ρευστών, που διαπιστούμενες, επισείουν «πράσινες» χρηματικές ποινές προς συμμόρφωση και πράσινα άλογα ν’ ακούσουν;

Οι μεγάλοι του κλάδου προσαρμόζονται
Η ΑΒ Βασιλόπουλος από το 2016 εγκαθιστά σε όλα της τα νέα εταιρικά καταστήματα εξοπλισμό που λειτουργεί με CO2, κατά πλειονότητα υβριδικών τύπων, ενώ στον εξοπλισμό όλων των ανακαινιζόμενων καταστημάτων της αντικαθιστά το Freon 404 με Freon 449, αποβλέποντας στο μηδενισμό της χρήσης του πρώτου εντός του χρονοδιαγράμματος που ορίζει η ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Η πρώτη εγκατάσταση υβριδικών συστημάτων CO2 της Μασούτης (R134) έγινε ήδη τον Δεκέμβριο του 2014 και κλιμακώθηκε σε όλα τα μεγάλα της καταστήματα Grand. Πολύ νωρίς, άλλωστε, δοκίμασε και την τεχνολογία αμιγώς CO2, την οποία πλέον υιοθετεί ευρύτερα, τεστάροντας μάλιστα τώρα κάποια μικρά αυτόνομα μηχανήματα τεχνολογίας CO2, για εφαρμογές σε καταστήματα κάτω των 1.000τμ. Σήμερα ο ψυκτικός εξοπλισμός της αλυσίδας είναι κατά το 15% τεχνολογίας CO2, κατά το 80% εκσυγχρονισμένος με R449 και κατά το υπόλοιπο 5% με R404 και R422, που θα αντικατασταθούν στη διάρκεια του έτους.

Η Metro ήδη από τις αρχές του 2014 υλοποιεί συντονισμένο πρόγραμμα αντικατάστασης του R404A αρχικά με το R407F και εν συνεχεία με το R448A στις ψυκτικές της εγκαταστάσεις. Λόγω του μεγάλου όγκου ανακαινίσεων, μετά την εξαγορά της Αφοί Βερόπουλοι, προέκυψε ένα σημαντικό απόθεμα ποσότητας ανακτηθέντος R404A, το οποίο εξυπηρετεί τις ανάγκες των καταστημάτων που το χρησιμοποιούν ακόμα. Στρατηγικά η εταιρεία προωθεί την εγκατάσταση κεντρικών ψυκτικών συστημάτων CO2 στη πλειονότητα των νέων ή ριζικώς ανακαινισμένων καταστημάτων της, ενώ διαθέτει καταρτισμένο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό για τον έλεγχο του εξοπλισμού και την επίβλεψη των εργασιών κατασκευής και συντήρησής του. Επίσης, επενδύει στην έρευνα εναλλακτικών μεθόδων βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης των transcritical συστημάτων CO2, μέσω της ενσωμάτωσης ΑΠΕ (αξιοποίηση ηλιακής και γεωθερμικής ενέργειας, ανάκτηση θερμότητας από την κατάθλιψη των συμπιεστών, για τη βελτίωση της απόδοσης του ψυκτικού κύκλου).

Στο ίδιο πλαίσιο, κατάφερε να αναπτύξει μια σχέση ισοδύναμου ή χαμηλότερου ενεργειακού κόστους, παράλληλα προς τη μετάβασή της στα συστήματα CO2, σε σχέση με τα συμβατικά συστήματα Freon. Ειδικότερα, επένδυσε σε transcritical συστήματα CO2, που ενσωματώνουν διατάξεις εξοικονόμησης ενέργειας, τα οποία χρησιμοποιούν αμιγώς CO2, αντί σε υβριδικά μειωμένης ενεργειακής απόδοσης. Τα νέα καινοτόμα transcritical συστήματα CO2 έχουν αυξημένο κόστος κατά περίπου 40% σε σύγκριση με τα συμβατικά συστήματα Freon. Μετά το 2022 η επιλογή συστημάτων CO2 θα αφορά όλες τις κεντρικές ψυκτικές εγκαταστάσεις της άνω των 40kW. Ωστόσο, η εταιρεία είναι ήδη προετοιμασμένη, καθώς ήδη από αρχές του 2021 εγκαθιστά συστήματα CO2 σε όλα τα νέα ή ριζικώς ανακαινισμένα καταστήματα της.