Η συζήτηση για ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα εμπρόσθιας σήμανσης των προϊόντων τροφίμων (front-of-pack nutrition labelling, FOPNL) μετρά τουλάχιστον μια δεκαετία ανταλλαγής απόψεων, υποβολής προτάσεων, αλλά και «προσφυγών» και διαμαρτυριών. Ένα σχήμα που δοκιμάστηκε μεταβατικά –και που έχει υιοθετηθεί, μάλιστα, από κάποιες χώρες και κάποιες πολυεθνικές–
είναι το Nutri-Score. Μετά από κινητοποίηση φορέων αλλά και ολόκληρων κρατών εναντίον του, το Nutri-Score «πάγωσε». Κατόπιν τούτου όμως, το τοπίο για το διάδοχο σχήμα σήμανσης
των τροφίμων θόλωσε και πάλι…

Mέχρι σήμερα ο χρωματικός κώδικας του Nutri-Score, ένα σχήμα που προωθούσε σημαντικά η Γαλλία, φαινόταν το επικρατέστερο. Βάσει του Nutri-Score, τα τρόφιμα λάμβαναν μια «βαθμολογία» από το Α μέχρι το Ε (λατινικό αλφάβητο), συνοδευόμενα από αντίστοιχη χρωματική ένδειξη: Από το σκούρο πράσινο (Α), που σήμαινε τα πιο «υγιεινά» τρόφιμα μέχρι το σκούρο κόκκινο (Ε) που σηματοδοτούσε την «πολύ πτωχή διατροφική ποιότητα».

Η προτεινόμενη χρωματική κλίμακα, ωστόσο, προκάλεσε τεράστιας κλίμακας debate με βασικό επιχείρημα ότι πρόκειται για υπεραπλούστευση, αφού βασιζόταν μόνον στην αξιολόγηση κάποιων συστατικών, που θεωρούνται «επιβλαβή» για την υγεία των καταναλωτών (αλάτι, ζάχαρη, λιπαρά) μεμονωμένα και όχι ως «φορείς» (δηλαδή της εντός τροφίμου πηγής π.χ. των ακόρεστων, Ω3 λιπαρών κ.ά.) και χωρίς να λαμβάνεται υπόψιν η συνολική θρεπτική επίδοση και τα χαρακτηριστικά κάθε χωριστού τροφίμου. Επιπλέον, η αξιολόγηση Nutri-Score γινόταν αποκλειστικά ανά εκατό γραμμάρια προϊόντος, που πολύ συχνά δεν αντιστοιχεί στην πραγματική μερίδα κατανάλωσης (ενδεικτικό παράδειγμα, το μέλι που η κατανάλωσή του δεν ξεπερνά τα δυο κουταλάκια του γλυκού ανά ημέρα, ήτοι περίπου τα δέκα γραμμάρια).

ΤΟ NUTRI-SCORE ΤΕΛΕΥΤΗΣΕ
Ενώ αναμενόταν στα τέλη του 2022 να οριστεί η υποχρεωτικότητα του Nutri-Score per se ως κοινοτικό FOPNL, περίπου στα μέσα του Οκτωβρίου η κ. Claire Bury, αναπληρώτρια διευθύντρια της DG SANTE (Γενική Διεύθυνση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) για θέματα Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων, στη διάρκεια του φετινού Future of Food Summit, έβαλε μια «άνω τελεία» στη συζήτηση για το αμφιλεγόμενο Nutri-Score, ξεκαθαρίζοντας ότι εντέλει δεν θα υιοθετηθεί ως κοινοτικό σύστημα διατροφικής επισήμανσης τροφίμων. Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι η Κομισιόν εξετάζει μια γκάμα διαφορετικών σχημάτων αξιολόγησης και είναι στη φάση που «εξετάζει τα πλεονεκτήματα» κάποιων προτεινόμενων σχημάτων. Η κ. Στέλλα Κυριακίδη, Ευρωπαία Επίτροπος αρμόδια για θέματα Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων έχει ανακοινώσει πως σύντομα θα υπάρξει κοινοτική απόφαση για ένα πανευρωπαϊκό σύστημα εμπρόσθιας σήμανσης τροφίμων. Επομένως, το μεν Nutri-Score απερρίφθη, αλλά κάποιο νέο σχήμα θα το αντικαταστήσει. Το ποιο θα είναι αυτό, παραμένει και πάλι θολό.

ΕΝΑ ΘΝΗΣΙΓΕΝΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑ
Μια αναδρομική αξιολόγηση του Nutri-Score ίσως αποτρέψει τη δημιουργία ενός ακόμη θνησιγενούς συστήματος σήμανσης. Για χρόνια υπήρξε το προκρινόμενο FOPNL, με τη διαμάχη επ’ αυτού να ανάγεται από μέρος του ευρωπαϊκού Τύπου ακόμη και σε «εθνική» μεταξύ κρατών της ΕΕ. Αναπτύχθηκε στη Γαλλία και συγκέντρωσε την υποστήριξη ισχυρών αγορών της ΕΕ (Βελγίου, Λουξεμβούργου, Γερμανίας, Ολλανδίας αλλά και της Ελβετίας). Το μπλοκ πίεζε τα αρμόδια κοινοτικά όργανα να υιοθετηθεί πανευρωπαϊκά ως βασικός πυλώνας της ευρωπαϊκής στρατηγικής «Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο» («Farm to Fork»), που αποσκοπεί στην πιο υγιεινή διατροφή των πολιτών. Αντίπαλον δέος απετέλεσε η πρωτοβουλία πέντε χωρών (Ιταλίας, Ελλάδας, Ρουμανίας, Κύπρου, Ουγγαρίας), που κατέδειξαν τις σημαντικές αδυναμίες του συστήματος, προσφεύγοντας στις Βρυξέλλες και ζητώντας επαναξιολόγηση και επανατοποθέτηση του ερωτήματος της διατροφικής ενημέρωσης σε ορθότερη βάση. Οι εγγενείς αδυναμίες του συστήματος που προαναφέραμε, υπονόμευσαν τον σκοπό της προαγωγής πιο υγιεινών διατροφικών επιλογών για τους Ευρωπαίους, ειδικά σε μια εποχή που η παχυσαρκία έχει χαρακτηριστεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας «μάστιγα του ανεπτυγμένου κόσμου». Η περιεκτική φράση που χρησιμοποιήθηκε στον Τύπο και εν γένει στο δημόσιο λόγο κατά του Nutri-Score ήταν ότι «δείχνει ότι τα αναψυκτικά τύπου cola είναι υγιεινότερη επιλογή από το ελαιόλαδο!». Μια μικρή έρευνα στο σούπερ μάρκετ, στα προϊόντα των βιομηχανιών που είχαν βάλει ήδη εθελουσίως την σήμανση Nutri-Score στις συσκευασίες των προϊόντων τους, δείχνει ότι η εν λόγω φράση δεν είναι αβάσιμη. Διότι το Nutri-Score αξιολογεί ίσια κι όμοια τα υπερ-επεξεργασμένα, επεξεργασμένα και τα ακατέργαστα ή ελαφρώς επεξεργασμένα τρόφιμα.

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΑΘΕΜΙΤΟΥ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΥ
Επιπλέον, το σύστημα είχε εγείρει ερωτήματα αθέμιτου ανταγωνισμού, όπως και αναφορικά με τις παράλογες επιπτώσεις του σε αναγνωρίσιμα ΠΟΠ και ΠΓΕ προϊόντα, που παράγονται σε χώρες-μέλη της ΕΕ και αποτελούν σημαντικό κομμάτι της διατροφικής τους παράδοσης και των εξαγωγών τους. Η ελληνική φέτα ΠΟΠ ή η ιταλική παρμεζάνα, το ελαιόλαδο και το κρασί είναι χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Ενδεικτικό είναι ότι κατά την πιλοτική εφαρμογή του αλγορίθμου του Nutri-Score τα προαναφερθέντα προϊόντα παρότι παράγονται χωρίς χημικά πρόσθετα και ενισχυτικά, που απαντώνται συχνά σε επεξεργασμένα-τυποποιημένα τρόφιμα, λάμβαναν «βαθμολογίες» από C ως Ε εξαιτίας της περιεκτικότητας τους σε αλάτι και σάκχαρα, χωρίς όμως να αξιολογούνται η ποιότητα των συστατικών αυτών και η συνιστώμενη μερίδα κατανάλωσης. Οι σημάνσεις C ως Ε, αποτρέποντας ουσιαστικά τον καταναλωτή από την επιλογή καθόλα υγιεινών προϊόντων, πλήττει ευθέως, αδικαιολόγητα και εντέλει αθέμιτα τους παραγωγούς τους. Στο πλαίσιο αυτό, η ελληνική και η ιταλική Επιτροπή Ανταγωνισμού προσέφυγαν από κοινού στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις αρμόδιες Γενικές Διευθύνσεις Αγοράς και Ανταγωνισμού.

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΟ ΔΙΑΔΟΧΟ ΣΧΗΜΑ
Σε επιστολή τους προς την Ευρω-παία Επίτροπο κ. Στέλλα Κυριακίδη, ευρωβουλευτές-μέλη της ομάδας των «Πρασίνων» του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου επισημαίνουν τα άρθρα του ευρωπαϊκού Κανονισμού 1169/2011 (Regulation EU 1169/2011), με τα οποία δεν συμμορφώνεται το σύστημα Nutri-Score, και τονίζουν την ανάγκη το όποιο σχήμα σήμανσης τροφίμων υιοθετηθεί, να είναι απόλυτα εναρμονισμένο με τη σχετική ευρωπαϊκή νομοθεσία, η οποία είναι δεσμευτική για τα κράτη-μέλη εν αντιθέσει προς τις ευρωπαϊκές οδηγίες, οι οποίες προαπαιτούν ενσωμάτωση στο εθνικό δίκαιο. Τονίζουν, παράλληλα, την ανάγκη να λαμβάνονται υπόψιν οι διαφορετικές (έναντι των ενηλίκων) διατροφικές ανάγκες των παιδιών, πράγμα που το Nutri-Score, ενώ καλούν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ορίσει δοκιμαστική περίοδο τριών ετών για όποιο σχήμα FOPNL επιλεγεί προτού γίνει υποχρεωτική η υιοθέτησή του.

«Η ανάγκη για πιο υγιείς πολίτες γίνεται ακόμη πιο σημαντική, έτσι ώστε η διατροφή που αποτελεί βασικό –αλλά όχι το μοναδικό– παράγοντα για κάτι τέτοιο, θα συγκεντρώνει την προσοχή καταναλωτών και πολιτείας. Στο πλαίσιο αυτό, η απλουστευτική επισήμανση ορισμένων μόνο από τα στοιχεία ενός τροφίμου μάλλον συσκοτίζει την προσπάθεια. Η πρόκληση για τους παραγωγούς τροφίμων είναι να ανταποκριθούν στις νέες απαιτήσεις, με προϊόντα που θα προσφέρουν όχι μόνο θρεπτικό αποτέλεσμα, αλλά θα συμβάλλουν στην καλύτερη λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού», τονίζει σχετικά με τις αναδυόμενες προκλήσεις για την βιομηχανία τροφίμων ο κ. Στέφανος Κομνηνός, ιδρυτικός εταίρος της Netrino. Ενδεικτικό της αναγκαιότητας μιας δοκιμαστικής περιόδου για όποιο FOPNL προκριθεί από τις Βρυξέλλες μπορεί να θεωρηθεί το ότι η ίδια η επιστημονική επιτροπή του Nutri-Score ανακοίνωσε ότι μέχρι το τέλος του έτους θα επανέλθει με αναθεωρήσεις του αλγορίθμου του. Ειδικότερα, έχει προτείνει μια καλύτερη κατηγοριοποίηση των φυτικών ελαίων (όπως το ελαιόλαδο, το κραμβέλαιο κ.ά.) και τον διαχωρισμό κατά την αξιολόγηση συστατικών τροφίμων ολικής άλεσης και ραφιναρισμένων τροφίμων-ποτών.

 

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ
«Πρόωρη και βεβιασμένη εφαρμογή ενός μη νομιμοποιημένου συστήματος»
«Το Nutri-Score είναι ένα σύστημα επισήμανσης, που εκτός από τα μεγάλα προβλήματα αναξιοπιστίας δημιουργεί και πολλά ερωτηματικά σε ό,τι αφορά τον αθέμιτο και βεβιασμένο τρόπο επιβολής του, με το πρόσχημα ότι γίνεται μόνον «εθελοντικά» ή «προαιρετικά» από τη μεγάλη βιομηχανία τροφίμων και ορισμένα κράτη-μέλη, με σκοπό να προκαταλάβουν τις εξελίξεις σε επίπεδο ΕΕ. Το γεγονός, όμως, ότι η Επιτροπή φαίνεται να υπαναχωρεί, μέσω των πρόσφατων δηλώσεων Ευρωπαίων αξιωματούχων και της αρμόδιας Επιτρόπου, δεν πρέπει να μας καθησυχάζει όσο δεν υπάρχει σαφής και ρητή απόφαση και δημόσια δήλωση της ΕΕ, ότι η τροποποίηση του Καν. 1169/2011 αναβάλλεται για ένα εύλογο χρονικό διάστημα.

Η υπαναχώρηση οφείλεται κυρίως στις αντιδράσεις ορισμένων κρατών-μελών, ιδιαίτερα της Ιταλίας –και λιγότερο στις δικές μας– ως άμεσα ενδιαφερόμενης και θιγόμενης χώρας. Η αλήθεια είναι ότι εκτός από τις μεγάλες προσπάθειες που ανέλαβε το Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθήνας, η Ελληνική Κυβέρνηση περιορίστηκε σε μία χλιαρή ανακοίνωση, χωρίς να προβάλλει αυτοτελώς και σθεναρά μία ελληνική θέση, που θα συσχέτιζε την αδιαμφισβήτητη υπεροχή και τα διεθνώς αποδεκτά πλεονεκτήματα της μεσογειακής διατροφής με το σύστημα επισήμανσης.

Τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της μεσογειακής διατροφής δεν εξαντλούνται στις θετικές συνέπειές της στην ανθρώπινη υγεία, καθώς συμβάλει σημαντικά στη βιωσιμότητα της αγροδιατροφικής αλυσίδας, με φιλικό για το περιβάλλον αποτύπωμα. Εφόσον έχει τη μέγιστη συμβατότητα με την πολιτική της «Πράσινης Συμφωνίας» και της Βιώσιμης Ανάπτυξης, που θεωρητικά τουλάχιστον υποστηρίζει η ΕΕ, θα έπρεπε να είναι υπόδειγμα διατροφής στην Ευρώπη κι όχι μόνον. Θεωρώ ότι η ελληνική πλευρά πρέπει να συνεχίσει τις προσπάθειες όχι μόνο για την «αποδόμηση» του Nutri-Score, αλλά και για την τεκμηρίωση των αρχών μιας άλλης πρότασης, σε συνεργασία με φορείς και κυβερνητικές Αρχές που συμφωνούν. Δεν θα πρέπει, όμως, να ξεχνάμε ότι τα μεσογειακά προϊόντα διατροφής (ελαιόλαδο, μέλι κ.ά.), των οποίων τη διατροφική αξία υποβαθμίζει το Nutri-Score, εξάγονται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, σε πολλές από τις οποίες η αυθαίρετη εφαρμογή του έχει γενικευθεί επικίνδυνα. Είναι αναγκαίο επομένως να γίνουν συντονισμένες κινήσεις προς τις ευρωπαϊκές αρχές, διότι η Επιτροπή, που πήρε την πρωτοβουλία να ανοίξει το θέμα της επισήμανσης, πρέπει τώρα να αντιμετωπίσει και τα προβλήματα του ανταγωνισμού που προέκυψαν στην εσωτερική αγορά από την πρόωρη και βεβιασμένη εφαρμογή ενός μη νομιμοποιημένου συστήματος, όπως άλλωστε και τις επιπτώσεις από την παραπλάνηση των Ευρωπαίων καταναλωτών».

ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ FOPNL
Τέσσερις είναι οι βασικές εναλλακτικές προτάσεις που εξετάζονται από την Κομισιόν για την εναρμονισμένη υποχρεωτική διατροφική επισήμανση στο μπροστινό μέρος της συσκευασίας, με στόχο την αναθεώρηση του 1169/2011.
Αναλυτικότερα, οι προτάσεις είναι οι εξής, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρείχε στο «σελφ σέρβις» η Πανελλήνια Ένωση Τεχνολόγων Επιστημόνων Τροφίμων (ΠΕΤΕΤ):

  • Επιλογή 1: Ετικέτες για θρεπτικά συστατικά-αριθμητικά
    Στην ετικέτα παρέχονται χωρίς κάποιο ερμηνευτικό περιεχόμενο αριθμητικές πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενο τεσσάρων θρεπτικών συστατικών (λιπαρά, κορεσμένα λιπαρά, σάκχαρα, αλάτι) και της ενεργειακής αξίας, καθώς και το ποσοστό αυτού ως ποσοστό της ημερήσιας προσλαμβανόμενης ποσότητας αναφοράς (ΠΠΑ) για ενήλικες.
  • Επιλογή 2: Ετικέτες για θρεπτικά συστατικά-κωδικοποιημένα με χρώμα
    Η ετικέτα παρέχει αριθμητικές πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενο τεσσάρων θρεπτικών συστατικών (λιπαρά, κορεσμένα λιπαρά, σάκχαρα, αλάτι) και της ενεργειακής αξίας, καθώς και το ποσοστό αυτού ως ποσοστό της ΠΠΑ, ενώ χρησιμοποιούνται τρεις χρωματικές ενδείξεις για να ταξινομήσουν αυτά τα θρεπτικά συστατικά ως «χαμηλά» (πράσινα), «μεσαία» (κίτρινα) ή «υψηλά» (κόκκινα).
  • Επιλογή 3: Συνοπτικές ετικέτες με λογότυπα χαρακτηρισμού
    Η ετικέτα αυτή παρέχει μια συνθετική εκτίμηση της συνολικής θρεπτικής αξίας ενός προϊόντος, μέσω ενός θετικού λογότυπου, που εφαρμόζεται μόνο σε τρόφιμα τα οποία πληρούν τα διατροφικά κριτήρια.
  • Επιλογή 4: Συνοπτικές ετικέτες-διαβαθμισμένοι δείκτες
    Η ετικέτα παρέχει μια συνθετική εκτίμηση της συνολικής διατροφικής αξίας ενός προϊόντος, μέσω ενός «διαβαθμισμένου δείκτη» που παρέχει πληροφορίες σχετικά με τη διατροφική ποιότητα των τροφίμων, ο οποίος εφαρμόζεται σε όλα τα τρόφιμα κάθε βαθμού επεξεργασίας, δηλαδή το γνωστό Nutri-Score.

Ο κ. Ιωάννης Σμαρνάκης, πρόεδρος της ΠΕΤΕΤ, σημειώνει ότι η Ένωση προκρίνει ένα σύνθετο σύστημα αξιολόγησης και σήμανσης των τροφίμων, με συνδυασμό ετικετών και χωρίς χρωματικούς κώδικες. Υπογραμμίζει την ανάγκη οι καταναλωτές να έχουν πρόσβαση σε εκτεταμένη πληροφόρηση για τα τρόφιμα που επιλέγουν, τονίζοντας την ανάγκη εκπαίδευσής τους σε ορθές διατροφικές επιλογές και μάλιστα από την παιδική ηλικία (βλέπε αναλυτικά συνέντευξη του κ. Σμαρνάκη στο παρόν τεύχος, στις σελ. 34).