Θεμελιώδης παράγοντας ανάπτυξης των επιχειρήσεων στον κλάδο των σούπερ μάρκετ είναι η επέκταση των δικτύων καταστημάτων, η ανάπτυξη διανεμητικών κέντρων, ο εκσυγχρονισμός του εξοπλισμού τους κλπ, πράγμα που απαιτεί σημαντικές επενδύσεις και εξασφάλιση πηγών χρηματοδότησης. Η χρηματοδότηση των επενδύσεων και οι ανάγκες κεφαλαίου κίνησης γίνεται από ίδια κεφάλαια, προερχόμενα από αδιανέμητα κέρδη ή καταθέσεις κεφαλαίων από τους μετόχους, και από δανειακά κεφάλαια, προερχόμενα από πιστώσεις προμηθευτών ή τραπεζικό δανεισμό κάθε μορφής.

Στη χώρα μας ο κλάδος χαρακτηρίζεται από χρηματοπενία. Η κερδοφορία του είναι χαμηλή και οι καταθέσεις κεφαλαίων από τους μετόχους (αυξήσεις κεφαλαίων) σχεδόν ανύπαρκτες. Είναι επόμενο οι επιχειρήσεις να καταφεύγουν στον δανεισμό, επιδιώκοντας τη μεγέθυνση των πιστώσεων των προμηθευτών ή αυξάνοντας τον τραπεζικό δανεισμό. Το σχετικό μέγεθος συνιστά τη συνολική δανειακή επιβάρυνσή τους (ΣΔΕ), που μετράται ως μεταβολή των απόλυτων μεγεθών τους, ως ποσοστό επί του συνολικού ενεργητικού και ως ποσοστό επί των πωλήσεών τους.

Η κρίση «παγώνει» την αγορά

Η εξέλιξη των πωλήσεων και των χρηματοπιστωτικών συνθηκών αποτελεί βασική παράμετρο για τις εκάστοτε επιλογές των επιχειρήσεων σχετικά με την ανάπτυξη και την χρηματοδότησή τους. Στη χώρα μας επανειλημμένα έχουν παρουσιαστεί φαινόμενα έξαρσης ή ύφεσης της ανάπτυξης, οφειλόμενα στους παράγοντες της χρηματοδότησης.

‘Ηδη, βιώνουμε μια από τις δυσκολότερες περιόδους κρίσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος, η οποία επηρεάζει άμεσα ανάπτυξη κι επενδύσεις, άρα τη συνολική πορεία της οικονομίας. ‘Οταν η χρηματοπιστωτική κρίση περνά στην πραγματική οικονομία, η επιβράδυνση και η ύφεση είναι αναπόφευκτες κι η έξοδος από τη δίνη τους είναι δύσκολη και αργή.

Αν και ακούμε καθημερινά πως «η οικονομία της χώρας είναι θωρακισμένη έναντι των επιπτώσεων της κρίσης», εν τούτοις δομικά είναι τρωτή, καθώς στηρίζεται κυρίως στον τουρισμό και τις υπηρεσίες, που θίγονται άμεσα από τη μεγαλύτερη ένταση της κρίσης σε άλλες χώρες της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ασίας.

Εξάλλου, πέρα από την ανάσχεση της ζήτησης, ήδη οι τράπεζες περιόρισαν τη ροή κεφαλαίων προς την αγορά, με αποτέλεσμα την αναστολή των επενδύσεων. Δεδομένου ότι πολλές, και δη μεγάλες, αλυσίδες είναι σημαντικά χρεωμένες -κάποιες μάλιστα υπερχρεωμένες- τα πράγματα δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο.

Επιβράδυνση επενδύσεων-αύξηση δανεισμού

Οι μεγάλες επενδύσεις στον κλάδο την τελευταία δεκαπενταετία επιβραδύνθηκαν από το 2007 και μετά. Τα στοιχεία για την εξέλιξη της ΣΔΕ, όπως και των επενδύσεων, δείχνουν πορεία συγκυριακών εξάρσεων και υφέσεων, μικρής ή μεγάλης κλίμακας. Ταυτόχρονα, η αύξηση της δανειακής επιβάρυνσης επέφερε αύξηση των χρεωστικών τόκων και συγκράτηση της ανάπτυξης της κερδοφορίας.

Την τελευταία εξαετία, όπως φαίνεται στον πίνακα που παραθέτουμε, οι επενδύσεις σε απόλυτα μεγέθη αυξήθηκαν κατά 89,7%, ενώ η κερδοφορία (προ φόρων) αυξήθηκε κατά 40%, δηλαδή ανεπαρκώς ώστε να χρηματοδοτήσει τις επενδύσεις, με συνέπεια την αύξηση της ΣΔΕ του κλάδου κατά 51,7%.

Ο δείκτης της ΣΔΕ (ως ποσοστό του ενεργητικού) κινήθηκε ανοδικά και από 77,45% το 2002 διαμορφώθηκε σε 77,79%, μεταβολή σχετικά μικρή (0,33%). Πάντως, είναι προφανές ότι το μικρό μέγεθος της μεταβολής οφείλεται στη συγκράτηση των επενδύσεων το 2007. Ωστόσο, ως ποσοστό επί των πωλήσεων αυξήθηκε κατά 2,05%, μέγεθος που είναι σημαντικό.

Την ίδια περίοδο οι πωλήσεις αυξήθηκαν κατά 44%, τα καθαρά αποτελέσματα προ φόρων κατά 40% και η επιβάρυνση των αποτελεσμάτων από χρεωστικούς τόκους κατά 86%, (0,14% επί των πωλήσεων) συνεπεία της αύξησης του τραπεζικού δανεισμού.

Οι διακυμάνσεις και οι διαφορές μεταξύ των επιχειρήσεων είναι μεγάλες και οφείλονται στις ιδιαιτερότητες και κυρίως στην πολιτική επεκτάσεων και αποδοτικότητας των επενδύσεων κάθε μιας.

Επισημαίνουμε, πάντως, ότι ένας παράγων που αλλοιώνει την εικόνα της κατάστασης είναι ο θεσμός του leasing. Στην περίπτωσή του οι επενδύσεις δεν απεικονίζονται στους ισολογισμούς, με αποτέλεσμα την ελλιπή εικόνα των οικονομικών δεδομένων των επιχειρήσεων. Σύμφωνα με τα ΔΛΠ, οι επενδύσεις με leasing έπρεπε να απεικονίζονται, αλλά οι ελληνικές επιχειρήσεις που τα έχουν υιοθετήσει δεν ακολουθούν το σχετικό κεφάλαιο των προτύπων (εξαίρεση αποτελεί μια μεγάλη αλυσίδα). Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην περίπτωση του sale & lease back, κατά το οποίο μια επιχείρηση πωλεί σε μια εταιρεία leasing πάγια περιουσιακά της στοιχεία (εξοπλισμό, κτήρια κλπ) και τα ξαναγοράζει με leasing.

Εδώ, εκείνο που τυπικά δηλώνεται είναι η αποεπένδυση, η μείωση του παγίου ενεργητικού, όχι και η νέα αγορά. Επίσης, οι υπεραξίες που προκύπτουν συνιστούν χρηματοδότηση, η οποία πηγαίνει στα αποτελέσματα, επομένως αυξάνει την κερδοφορία πρόσκαιρα, συμβάλλοντας στην θετική χρηματοοικονομική διάρθρωση των επιχειρήσεων. Πάντως, οι σχετικές περιπτώσεις δεν είναι τέτοιας κλίμακας που να αλλάζει τα συμπεράσματά μας για την πορεία του κλάδου.

Προσοχή και σωφροσύνη

Στον συνοδευτικό πίνακα φαίνεται σαφώς η εξέλιξη της ΣΔΕ του κλάδου την εξαετία 2002-2007, σε συνδυασμό με άλλα οικονομικά μεγέθη που την επηρεάζουν. Τα στοιχεία αναφέρονται σε 73 εταιρείες που καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των πωλήσεων του κλάδου. Σημειώνουμε, πάντως, ότι συνήθως δεν υφίσταται αντιστοιχία μεταξύ της μεταβολής πιστώσεων και κερδών και της μεταβολής επενδύσεων, καθώς πρόκειται είτε για ετεροχρονισμούς επενδυτικών πρωτοβουλιών των επιχειρήσεων είτε για στρατηγικές επιλογές επενδύσεων σκοπιμότητας, με δυσανάλογα αποτελέσματα ως προς τις πωλήσεις και τα αποτελέσματα (πχ εξαγορές που απαιτούν μεγάλα κεφάλαια για ανακαινίσεις και εκσυγχρονισμούς και οι οποίες αποδίδουν με βραδύτητα).

Πρόσκαιρα, λοιπόν, αυξάνουν οι επενδύσεις και η ΣΔΕ. Ωστόσο, το 2006, που έγιναν οι μεγαλύτερες επενδύσεις της εξαετίας, σημειώθηκαν και οι μεγαλύτερες μεταβολές των καθαρών κερδών και των συνολικών υποχρεώσεων.

Το συμπέρασμα είναι ότι σήμερα, σε χαλεπούς καιρούς, απαιτείται πολύ μεγαλύτερη προσοχή και σωφροσύνη από όσο έδειχναν οι επιχειρήσεις σε συνθήκες χαλαρότητας των κριτηρίων χρηματοδότησης εκ μέρους των τραπεζών…

Το άρθρο δημοσιεύεται στο τεύχος 378 του περιοδικού «σελφ σέρβις» (εκδόσεις Comcenter).