Το έντονο ενδιαφέρον της κυβέρνησης και του αρμόδιου υπουργείου για τη δημιουργία ενός νέου Παρατηρητήριου Τιμών που θα υπηρετεί τον στόχο της ενημέρωσης των καταναλωτών σχετικά με τις τιμές των προϊόντων που πωλούνται μέσω του οργανωμένου λιανεμπορίου τροφίμων ήταν η αφορμή για τη συγγραφή του παρόντος άρθρου, στο οποίο εξετάζουμε τα στοιχεία που θα μπορούσαν να οδηγήσουν το εν λόγω εγχείρημα σε επιτυχία, σε αντίθεση με τις προηγούμενες αντίστοιχες προσπάθειες.

Το 2002, γεννήθηκε στη Γενική Γραμματεία Καταναλωτή η ιδέα να καταγράφονται με αυτοματοποιημένο τρόπο βασικές τιμές προϊόντων ανά τακτά χρονικά διαστήματα και να διατίθενται στους αγοραστές, ώστε να είναι εφικτή μια σύγκριση τιμών ανά προϊόν σε διαφορετικές αλυσίδες καταστημάτων τροφίμων.

O κ. Στέφανος Κομνηνός, Γενικός Γραμματέας Εμπορίου του Υπουργείου Ανάπτυξης κατά την περίοδο 2009-2014, μας εξηγεί πως «τότε η συλλογή τιμών γινόταν από εργαζόμενους, οι οποίοι επισκέπτονταν τα καταστήματα και κατέγραφαν τις τιμές στο ράφι, με τη βοήθεια μιας φορητής συσκευής. Στο τέλος της ημέρας τις αποθήκευαν στα υπολογιστικά συστήματα για ταξινόμηση και προβολή, μέσω ενός αρκετά αναλυτικού για την εποχή του website. Στη διαδικασία συλλογής τιμών συμπεριλαμβάνονταν η κρεαταγορά και η λαχαναγορά.

Ο διαγωνισμός που προκηρύχθηκε για να γίνει η ιδέα του Παρατηρητηρίου Τιμών πράξη προέβλεπε, εκτός από την προβολή των τιμών στο website, και την εγκατάσταση σημείων ενημέρωσης σε δημόσιους χώρους, όπου ο αγοραστής θα μπορούσε να δει τιμές προϊόντων, στην περίπτωση που δεν είχε υπολογιστή».

Το έργο παραδόθηκε το 2009 και, σύμφωνα με τον κ. Κομνηνό, λειτούργησε στο μεγαλύτερο μέρος του, με εξαίρεση τα δημόσια σημεία ενημέρωσης, τα οποία δεν τοποθετήθηκαν, πλην ελάχιστων. Τα αδύναμα σημεία του έργου, πέραν του χρόνου που απαιτήθηκε για την ολοκλήρωσή του, αφορούσαν κυρίως τον τομέα της σωστής δειγματοληψίας τιμών, ώστε το αποτέλεσμα να είναι χρήσιμο για τον αγοραστή.

Από τη θέση του Γενικού Γραμματέα Εμπορίου ο κ. Κομνηνός αναλαμβάνει να διαμορφώσει το Παρατηρητήριο Τιμών, ώστε να είναι λειτουργικό και να εξυπηρετεί τους στόχους του. Το βασικό πρόβλημα που διαπιστώθηκε στη διαδικασία δειγματοληψίας, πέρα από το κόστος αμοιβής του ανθρώπινου δυναμικού, ήταν η μεγάλη χρονική απόσταση μεταξύ λήψης τιμών και ανάρτησής τους στο διαδίκτυο. Το παράδοξο, όπως επισημαίνει ο κ. Κομνηνός ήταν ότι οι τιμές υπήρχαν σε ψηφιακή μορφή στα υπολογιστικά συστήματα των αλυσίδων τροφίμων, οπότε δεν υπήρχε πρακτικά λόγος να γίνεται κατά τόπους δειγματοληψία. Οπότε, η Γενική Γραμματεία, σε συμφωνία με τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ, δημιούργησε μια λίστα με 800 περίπου κωδικούς, οι οποίοι μαζί με τα οπωροκηπευτικά έφταναν τους 1.000. Ειδικά για τα οπωροκηπευτικά διατηρήθηκε η διαδικασία τής επί τόπου δειγματοληψίας, λόγω απουσίας ψηφιακών συστημάτων στις λαϊκές αγορές.

Αξίζει να αναφερθεί ότι η λήψη τιμών από τις επιχειρήσεις λιανεμπορίου δεν γινόταν βάσει κάποιας κανονιστικής υποχρέωσης, αλλά είχε τη μορφή μιας άτυπης συνεργασίας.

Τα δεδομένα που συλλέγονταν ήταν ανοιχτά και επομένως θα μπορούσε να τα αξιοποιήσει ο καθένας για να «χτίσει» πάνω τους άλλες χρήσιμες εφαρμογές. Μάλιστα, αυτό ήταν το πρώτο έργο του ελληνικού δημοσίου που ενσωμάτωσε την έννοια των ανοιχτών δεδομένων. Το ELTRUN, το Εργαστήριο Ηλεκτρονικού Εμπορίου & Επιχειρείν του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, ήταν από τους πρώτους φορείς που αξιοποίησαν τα ανοιχτά δεδομένα, βοηθώντας παράλληλα ώστε να βελτιωθεί η ταξινόμησή τους και το περιβάλλον παρουσίασής τους στους αγοραστές. Επιπλέον, αξιοποιούσε τα δεδομένα για την πραγματοποίηση μελετών και αναλύσεων, που προσέφεραν χρήσιμα στοιχεία στους συντελεστές της αγοράς.

Αργότερα, στα ίδια δεδομένα βασίστηκε και εφαρμογή για κινητά τηλέφωνα, ενώ το ίδιο μονοπάτι που είχε σχεδιαστεί για το Παρατηρητήριο Τιμών των προϊόντων ευρείας κατανάλωσης, χρησιμοποιήθηκε και στο Παρατηρητήριο Καυσίμων.

Το Νέο Παρατηρητήριο Τιμών
Η αλλαγή κυβέρνησης το 2015 σήμανε το τέλος του πρώτου Παρατηρητηρίου Τιμών, που ήδη είχε χαρακτηριστεί ως δύσχρηστο. Η Γενική Γραμματεία Εμπορίου της νέας κυβέρνησης είχε ξεκινήσει τον σχεδιασμό ενός νέου Παρατηρητηρίου, με ένταξη μάλιστα και άλλων κατηγοριών, όπως της ένδυσης-υπόδησης, με προγραμματισμό έναρξης λειτουργίας του το τέλος του 2018, χωρίς όμως να ολοκληρώσει μέχρι το τέλος της θητείας της το σχετικό έργο. Μετά τις εκλογές του 2019 και την αλλαγή ηγεσίας στο Υπουργείο Ανάπτυξης, δόθηκε το πράσινο φως για το νέο Παρατηρητήριο Τιμών. Η νέα προσπάθεια ξεκίνησε έχοντας με θετικό στοιχείο τη μεγαλύτερη εξοικείωση των πολιτών με τις ψηφιακές τεχνολογίες και τις υπηρεσίες σύγκρισης τιμών.

Το 2020 ανακοινώνεται η συνεργασία για το σχετικό έργο με την εταιρεία Warply. Στο άρθρο που δημοσιεύσαμε σε προηγούμενο τεύχος με τίτλο «Παρατηρητήριο Τιμών: Θα χρειαστεί δυνατά… κιάλια για να βρει τον στόχο του», παρουσιάσαμε ορισμένα στοιχεία που αφορούν τις κατασκευαστικές λεπτομέρειες που θα μπορούσαν να συμβάλλουν στην επιτυχία του. Όπως μας είχε πει τότε ο κ. Παναγιώτης Σταμπουλίδης, Γενικός Γραμματέας Εμπορίου & Προστασίας Καταναλωτή, «το υπουργείο δεν διαθέτει ολοκληρωμένο σύστημα πληροφόρησης τιμών, σε αντίθεση με την αγορά, που έχει δημιουργήσει τους δικούς της μηχανισμούς, με δεδομένη την ένταση του ανταγωνισμού.

Η δική μας παρέμβαση εντάσσεται στο πλαίσιο της ψηφιοποίησης των δημόσιων δομών, της χρήσης ανοιχτών δεδομένων και φυσικά της διασφάλισης του υγιούς ανταγωνισμού. Με αυτή τη λογική, τόσο οι καταναλωτές όσο και οι επιχειρήσεις λιανικής πώλησης θα έχουν στη διάθεση τους ένα σύγχρονο και διαδραστικό εργαλείο».

ΑΠΡΟΘΥΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ
Ζητήσαμε απαντήσεις εκ μέρους της Γενικής Γραμματείας σε ερωτήματα που αφορούν τον σχεδιασμό του Νέου Παρατηρητηρίου Τιμών, τον τρόπο λειτουργίας του, τη συνεργασία με τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ, τις τεχνολογικές υποδομές, την επισκεψιμότητά του και συνολικά για τα μέσα που θα αξιοποιηθούν ώστε να στηρίξουν την επιτυχία του στόχου του, αλλά δεν τις λάβαμε. Αυτό που γνωρίζουμε μόνο, από ενημερωμένα στελέχη της αγοράς, είναι πως το Υπουργείο Ανάπτυξης ζήτησε από τις λιανεμπορικές αλυσίδες την καθημερινή αποστολή αρχείου με τις τιμές συγκεκριμένου αριθμού προϊόντων.

Αυτό σημαίνει αφενός πως το έργο υλοποιείται βάσει μιας διαδικασίας η οποία εφαρμοζόταν σε προηγούμενες δεκαετίες και αφετέρου πως η επιτυχία του εξαρτάται από τη συμμόρφωση των επιχειρήσεων σε μια απαίτηση του υπουργείου για την οποία, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, υπάρχουν έντονες αντιρρήσεις, οι οποίες αφορούν κυρίως την πρόσβαση ανταγωνιστών τους στα στοιχεία των δικών τους τιμών.

Για ειδικότερες απαντήσεις σχετικά με τον σχεδιασμό και τις υποδομές λειτουργίας της πλατφόρμας απευθυνθήκαμε και στην εταιρεία Warply, χωρίς ανταπόκριση.

Κάποια στοιχεία αξιολόγησης…
Μια περιήγηση στο site και την εφαρμογή για φορητές συσκευές που έχει δημιουργηθεί για να συμβάλει στην επιλογή τής πλέον συμφέρουσας αγοράς εκ μέρους του χρήστη, δείχνει πως υπάρχουν ακόμη πολλά να γίνουν ώστε να επιτευχθεί ο στόχος του έργου.

Σημειώνεται πως στο Play Store η εφαρμογή έχει περίπου 50.000 λήψεις και αξιολόγηση 2,6 στα 5 από 395 κριτικές. Στο App Store δεν παρουσιάζονται οι λήψεις της εφαρμογής, ενώ η αξιολόγηση είναι 3,9 στα 5.

Ίσως, η εικόνα να βελτιωθεί στο μέλλον. Το βέβαιο είναι ότι οι τεχνολογίες που θα μπορούσαν να κάνουν την υπηρεσία πραγματικά χρήσιμη είναι διαθέσιμες και έχουν αξιοποιηθεί με μεγάλη επιτυχία από παρόμοιες υπηρεσίες σύγκρισης τιμών. Επομένως, καταλυτικοί παράγοντες για την επιτυχία του έργου είναι η εξασφάλιση της συμφωνίας των λιανεμπόρων στην παροχή των ζητούμενων στοιχείων και η δέσμευση του υπουργείου στη δημιουργία ενός πραγματικά χρήσιμου εργαλείου για τους αγοραστές.

Ιωάννης Λιανός: Το Παρατηρητήριο Τιμώων μπορεί να γίνει εργαλείο για τον αγοραστή και την ΕΑ
Θα μπορούσε το Παρατηρητήριο Τιμών να αποδειχθεί χρήσιμο, εκτός από τον αγοραστή και για την Επιτροπή Ανταγωνισμού; Τις απαντήσεις σε αυτό τον προβληματισμό δίνει ο κ. Ιωάννης Λιανός, Πρόεδρος της Επιτροπής Ανταγωνισμού.

σελφ σέρβις: Ένα Παρατηρητήριο Τιμών θα είχε οφέλη για το έργο της Επιτροπής Ανταγωνισμού και ποια θα ήταν τα σημαντικότερα;

Ιωάννης Λιανός: Η Επιτροπή Ανταγωνισμού είναι θετική στη δημιουργία Παρατηρητηρίου Τιμών για την καταγραφή των τιμών λιανικής πώλησης. Γενικά, η ενίσχυση της πληροφόρησης των καταναλωτών ευνοεί τον υγιή ανταγωνισμό στην αγορά. Υπάρχουν και στη χώρα μας ιστοσελίδες σύγκρισης τιμών, που καλύπτουν τη συγκεκριμένη ανάγκη σε μεγάλο βαθμό, όμως αφορούν κυρίως τις κατηγορίες προϊόντων τεχνολογίας. Η πρόσβαση των καταναλωτών σε πληροφόρηση σχετικά με τις τιμές βασικών καταναλωτικών προϊόντων είναι ιδιαίτερα σημαντική.

σ. σ.: Εκ του ρόλου τους οι ενώσεις καταναλωτών θα έπρεπε να απαιτούν τη δημιουργία ενός λειτουργικού και έγκυρου Παρατηρητηρίου Τιμών, και στο πλαίσιο διασφάλισης όρων υγιούς ανταγωνισμού. Δεδομένης της απουσίας ισχυρού καταναλωτικού κινήματος στην Ελλάδα, θα μπορούσε η Επιτροπή Ανταγωνισμού να παίξει καταλυτικό ρόλο προς αυτή την κατεύθυνση;

Ι. Λ.: Όπως ίσως γνωρίζετε, η Επιτροπή Ανταγωνισμού συλλέγει ήδη στοιχεία από το Παρατηρητήριο Τιμών e-katanalotis και τα αξιοποιεί στην ερευνητική της δραστηριότητα, μέσω της αυτοματοποιημένης πλατφόρμας που έχει αναπτύξει. Πρόθεσή μας είναι να επεκτείνουμε τη χρήση της πλατφόρμας μας μέσω web scraping από ιστοσελίδες όπου υπάρχουν τέτοιες δημόσιες πληροφορίες και μέσω της δυνατότητας που θα παρέχει στην Επιτροπή νομοθετική διάταξη που έχει προβλεφθεί στο σχέδιο νόμου, το οποίο έχει προετοιμαστεί από τη Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή και θα κατατεθεί προς ψήφιση το καλοκαίρι, όπου προβλέπεται η δυνατότητα εθελοντικής σύνδεσης της πλατφόρμας της Επιτροπής με ιστοσελίδες σύγκρισης τιμών (price comparison web sites), για την άμεση και σε πραγματικό χρόνο συλλογή δεδομένων.

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού δεν στοχεύει στο να υποκαταστήσει, αλλά στο να ενισχύσει το έργο των Ενώσεων Καταναλωτών και προς τον σκοπό αυτό έχει υπογράψει Μνημόνια Συνεργασίας με τις σχετικές Ενώσεις. Επιπλέον, έχει οργανώσει και σχετική εκπαίδευση του προσωπικού των Ενώσεων, σε συνεργασία και με την Ευρωπαϊκή Ένωση Καταναλωτών BEUC, προκειμένου να επιτύχει τον παραπάνω σκοπό.
Τέλος, η Επιτροπή Ανταγωνισμού έχει αναπτύξει σημαντική συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Εμπορίου και Καταναλωτή, με την οποία αναμένεται επίσης να συνεργαστεί για το έργο που έχει εκκινήσει η Επιτροπή, της συστηματικής χαρτογράφησης αγορών και κλάδων της ελληνικής οικονομίας.

σ. σ.: Αξιολογώντας το τρέχον Παρατηρητήριο Τιμών, ποιες βελτιώσεις θα θέλατε να δείτε το προσεχές διάστημα;

Ι. Λ.: Όπως σας ανέφερα, η Επιτροπή Ανταγωνισμού ήδη χρησιμοποιεί και αξιοποιεί τα στοιχεία που συλλέγει το Παρατηρητήριο Τιμών στις έρευνές της. Θεωρώ ότι λειτουργεί αρκετά καλά. Ορισμένες βελτιώσεις που θα μπορούσαν να γίνουν αφορούν την προσθήκη κάποιων ακόμη σημαντικών κωδικών για την ενημέρωση των καταναλωτών, καθώς και τη δυνατότητα να παρέχεται, -μόνο στην Επιτροπή όμως-, η πληροφόρηση σχετικά με τα τεμάχια λιανικής πώλησης των προϊόντων, ώστε να υποβοηθηθεί το ελεγκτικό της έργο, όταν τίθενται ζητήματα στρεβλώσεων του ανταγωνισμού.