Η εφαρμογή της νομοθεσίας για τις πλαστικές σακούλες μεταφοράς στην Ελλάδα αποτελεί ένα πολύ καλό παράδειγμα των προβλημάτων και των στρεβλώσεων που σημειώνονται στην ελληνική αγορά, σε ότι αφορά τις προσπάθειες μείωσης της σπατάλης υλικών, αλλά και της ορθής εφαρμογής της νομοθεσίας εν γένει.

Ουσιαστικά η νομοθεσία για τις πλαστικές σακούλες μεταφοράς αποτελεί μέρος της εναρμόνισης της ελληνικής με την κοινοτική νομοθεσία, με πολύ συγκεκριμένους στόχους. Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι επιβλήθηκε περιβαλλοντικό τέλος στις σακούλες μεταφοράς, αρχικά πάχους 15-50 μm και στη συνέχεια στο σύνολό τους, ανεξαρτήτως πάχους. Η γενική εικόνα είναι ότι η οργανωμένη αγορά (οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις δηλαδή), είτε αυτή είναι λιανεμπόριο τροφίμων είτε γενικά λιανεμπόριο είτε εστίαση, προσαρμόστηκε στη νέα κατάσταση, σε αντίθεση με τα μικρά σημεία πώλησης.

Η διαφοροποίηση το 2021 είναι πλέον ιδιαίτερα έντονη. Ποια είναι η κατάσταση σήμερα; Σε σχέση με το κανάλι των σούπερ μάρκετ:
Η εφαρμογή του μέτρου ήταν αυστηρή και καθολική, με οργανωμένη ενημέρωση των καταναλωτών με επικοινωνιακή καμπάνια.
Τα στοιχεία καταγράφουν για το 2020 μία μείωση της τάξης του 99,9% στη χρήση της πλαστικής σακούλας ελαφρού βάρους σε σχέση με το 2017, από 1,8 δισ. σακούλες σε λίγο κάτω από 1 εκατ. σακούλες -πρακτικά από το 2021 έχουν εξαλειφθεί από την ελληνική αγορά.
Η κατά κεφαλήν ετήσια κατανάλωση πλαστικής σακούλας στο κανάλι του σούπερ μάρκετ μειώθηκε από 167 σακούλες ανά κάτοικο σε 0,1.
Η διάθεση βιοαποικοδομήσιμων-κομποστοποιήσιμων λεπτών πλαστικών σακουλών, η οποία ήταν μηδαμινή το 2017, το 2020 έφτασε τα 35 εκατ. τεμάχια και το 2021 αναμένεται να ξεπεράσει τα 250 εκατ. τεμάχια, σημειώνοντας αύξηση πάνω από 600%. Οι σακούλες αυτές πλέον διατίθενται και σε τμήματα συσκευασίας (πχ οπωροκηπευτικών), με όφελος για το περιβάλλον, αλλά και με συμβολή στην καλύτερη διατήρηση των φρέσκων ειδών. Πρόκειται για μία διόλου ευκαταφρόνητη επένδυση των επιχειρήσεων του κλάδου.
Παράλληλα, η διάθεση επαναχρησιμοποιούμενων τσαντών πολλαπλασιάστηκε. Εκτιμάται ότι τα ελληνικά νοικοκυριά την τελευταία 3ετία έχουν προμηθευτεί πάνω από 32 εκατ. τεμάχια και σε κάθε νοικοκυριό αναλογούν 7,8 επαναχρησιμοποιούμενες τσάντες. Ειδικά από τον Ιανουάριο του 2021 και μετά η χρήση τους είναι πολύ πιο έντονη.

Στα λοιπά κανάλια εμπορίου-εστίασης καταγράφονται ανάμεικτες τάσεις και η έλλειψη ουσιαστικών ελέγχων από την πολιτεία οδήγησε σε αυξητικές τάσεις σε ορισμένα από αυτά.

Καταρχάς, εξακολουθεί να υφίσταται η παράλογη εξαίρεση των υπαίθριων λαϊκών αγορών και των περιπτέρων από την εφαρμογή της σχετικής νομοθεσίας. Η αρχική αιτιολόγηση της εξαίρεσης είχε να κάνει με το ότι εξαιρούνταν και οι πολύ λεπτές πλαστικές σακούλες (πάχους μικρότερου από 15μm) όταν επρόκειτο για συσκευασία χύδην προϊόντων. Παρόλο που αυτή η εξαίρεση δεν ισχύει πλέον, εξακολουθεί να ισχύει η εξαίρεση των λαϊκών αγορών από την εφαρμογή της νομοθεσίας. Πρόκειται για μία προβληματική κατάσταση που στέλνει λάθος μηνύματα στους πολίτες σε σχέση με τα μέτρα και τους στόχους τους, ενώ δημιουργεί και πρακτικά προβλήματα. Χαρακτηριστικό είναι ότι, εκτός της μη επιβολής περιβαλλοντικού τέλους, εξακολουθούν να κυκλοφορούν πλαστικές σακούλες χωρίς σήμανση, κάτι που αποτελεί επίσης Κοινοτική υποχρέωση. Σε σχέση με την υπόλοιπη αγορά, καταγράφεται μερική εφαρμογή του μέτρου, αλλά με διαφοροποιήσεις ανάλογα με τον κλάδο και ενίοτε και την περιοχή.

Σε γενικές γραμμές, οι οργανωμένες αλυσίδες καταστημάτων, ανεξαρτήτως κλάδου δραστηριότητας (πχ αρτοπωλεία, ζαχαροπλαστεία, κρεοπωλεία, μαζική εστίαση), εφαρμόζουν τη νομοθεσία εξίσου καλά με τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ. Η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική στους ίδιους αυτούς κλάδους όταν πρόκειται για μικρά σημεία πώλησης. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων δεν εφαρμόζεται η νομοθεσία και δεν επιβάλλεται περιβαλλοντικό τέλος. Ειδικά από τον Ιανουάριο του 2021 και μετά είναι σαφές ότι σε μεγάλο βαθμό αυτό οφείλεται στην ελλιπή γνώση των επιχειρηματιών σχετικά με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη συγκεκριμένη νομοθεσία. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα καταστημάτων της αγοράς των τροφίμων που εξακολουθούν να διαθέτουν στα ταμεία τους δωρεάν σακούλες, όπως πχ αρτοποιεία, με πάχος μικρότερο των 15μm, ή οπωροπωλεία, που επίσης διαθέτουν για τη συσκευασία των προϊόντων τους δωρεάν σακούλες, θεωρώντας λανθασμένα ότι εξαιρούνται από τη νομοθεσία. Συνήθης είναι επίσης η πρακτική της χρέωσης στην απόδειξη του περιβαλλοντικού τέλους, αλλά μη είσπραξής του από τον πελάτη, πρακτική η οποία επίσης απαγορεύεται.

Ο προβληματισμός των μικρών εμπόρων έχει να κάνει αναμφίβολα, εκτός από την άγνοια της νομοθεσίας, και με τον μεγάλο αριθμό συναλλαγών, καθώς και με την προσπάθεια διατήρησης καλών προσωπικών σχέσεων με την πελατειακή τους βάση. Άλλωστε σε άλλους κλάδους με μικρότερους αριθμούς συναλλαγών, όπως για παράδειγμα στα είδη ένδυσης, παρατηρείται κατάργηση και αντικατάσταση της πλαστικής σακούλας από άλλου τύπου σακούλες, όπως χάρτινες, ενώ σε άλλους κλάδους, όπως των φαρμακείων, παρατηρείται αντικατάσταση με βιοαποικοδομήσιμες. Σημειώνεται επίσης ότι στα αστικά κέντρα υπάρχει μεγαλύτερη συμμόρφωση στη σχετική νομοθεσία, συγκριτικά με την επαρχία,

Με βάση τα παραπάνω, εκτιμάται ότι η ποσοστιαία μείωση της χρήσης πλαστικής σακούλας σε άλλα κανάλια του λιανεμπορίου είναι σαφώς μικρότερη αυτής του καναλιού των σούπερ μάρκετ, με δεδομένο μάλιστα ότι η νομοθεσία εξαιρεί από την επιβολή περιβαλλοντικού τέλους (τουλάχιστον μέχρι σήμερα) τις λαϊκές αγορές και τα περίπτερα. Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη ότι το κανάλι του σούπερ μάρκετ αντιπροσωπεύει μόνο το 50%-55% των πωλήσεων του λιανεμπορίου τροφίμων και ακόμα μικρότερο ποσοστό στο σύνολο του λιανεμπορίου και τη μαζική εστίαση, εκτιμάται ότι η συνολική ποσοστιαία μείωση της πλαστικής σακούλας μεταφοράς είναι σημαντικά μικρότερη. Η συνολική κατανάλωση πλαστικής σακούλας υπολογίζεται πως το 2020 μειώθηκε σε περίπου 75-80 σακούλες ανά κάτοικο. Αν και η μείωση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, υπάρχουν σημαντικά περιθώρια για περαιτέρω μείωση και, κατά συνέπεια, για μεγαλύτερο περιορισμό της ρύπανσης στο περιβάλλον.

Πρωτοβουλίες για επίτευξη των στόχων της ΕΕ
Πέρα από τον περιβαλλοντικό χαρακτήρα του προβλήματος, υπάρχει και η διάσταση του στρεβλού ανταγωνισμού, λόγω της πλεονεκτικής θέσης στην οποία βρίσκονται οι επιχειρήσεις που δεν εισπράττουν περιβαλλοντικό τέλος για τις πλαστικές σακούλες μεταφοράς που παρέχουν στους πελάτες τους. Άρα θα πρέπει η ελληνική πολιτεία να κινηθεί άμεσα για τη μείωση κατά επιπλέον 50% περίπου της χρήσης πλαστικής σακούλας μεταφοράς. Οι παρακάτω δράσεις / πρωτοβουλίες θεωρούνται ότι είναι αναγκαίες σήμερα ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για 40 πλαστικές σακούλες κατά κεφαλήν ανά έτος ως το 2025:
Άρση της εξαίρεσης επιβολής περιβαλλοντικού τέλους για τις λαϊκές αγορές και τα περίπτερα, η οποία, όπως συζητήθηκε παραπάνω, είναι παράλογη.
Ενημέρωση των μικρών επιχειρήσεων λιανεμπορίου σε σχέση με τις υποχρεώσεις όσον αφορά τη νομοθεσία για τις πλαστικές σακούλες και τις εναλλακτικές που μπορούν να αξιοποιήσουν.
Εντατικοποίηση των ελέγχων στα κανάλια του λιανεμπορίου και της εστίασης που εξακολουθούν να χρησιμοποιούν πλαστικές σακούλες.

Κυρίως, όμως, πρέπει να απαγορευθεί η δωρεάν διάθεση όλων των σακουλών, δηλαδή να θεσπιστεί η υποχρέωση χρέωσής τους έστω και 0,01 ευρώ. Σήμερα δεν φαίνεται να υπάρχει άλλη εναλλακτική που να μπορεί να μειώσει οριζόντια, αποτελεσματικά και δίκαια τη χρήση της πλαστικής σακούλας. Το μέτρο αυτό πρέπει να εφαρμοστεί και για τις βιοαποικοδομήσιμες σακούλες. Αν και οι σακούλες αυτές είναι σαφώς πιο φιλικές για το περιβάλλον, δημιουργούν και αυτές προβλήματα σε θαλάσσιους οργανισμούς, αλλά κυρίως δημιουργούν σύγχυση στον καταναλωτή και περνούν λάθος μηνύματα στους πολίτες, σε σχέση με το πρόβλημα της πλαστικής σακούλας. Η καθολική απαγόρευση χωρίς αστερίσκους, ως μήνυμα προς τους πολίτες, αλλά και τους εμπόρους, είναι πολύ πιο εύκολο να επικοινωνηθεί.