«Στο βαθμό που η αγορά δεν ανταποκριθεί στα μέτρα που θεσπίστηκαν κατά της ακρίβειας, η κυβέρνηση θα επανέλθει με νέα θεσμική παρέμβαση, αυτή τη φορά προς το αυστηρότερο». Πρόκειται για προειδοποίηση που απευθύνουν προς τον κλάδο και τη βιομηχανία, μέσω του περιοδικού μας, ανώτατα στελέχη του Υπουργείου Ανάπτυξης, επισημαίνοντας στο «σελφ σέρβις» ότι για την κυβέρνηση η εκλογίκευση των τιμών στα αγαθά καθημερινής ανάγκης είναι μονόδρομος.

Όπως εξήγησαν, από την 1η Μαρτίου οι έλεγχοι στην οργανωμένη η λιανική και στους παραγωγούς θα είναι αυστηρότατοι και σε βάθος, ώστε να διαπιστωθεί ο βαθμός ανταπόκρισης των αλυσίδων και των προμηθευτών τους στην εφαρμογή των τεσσάρων αντιπληθωριστικών μέτρων. Ειδικότερα, επεσήμαναν πως ήδη έχει δοθεί εντολή στα αρμόδια ελεγκτικά όργανα να μην «χαρίζονται» όπου διαπιστώνουν παραβάσεις και να επιβάλουν αυστηρές κυρώσεις. Στο βαθμό, ωστόσο, που διαπιστωθεί ότι οι παραβάσεις «ξεφεύγουν» από άποψη αριθμού, τότε το υπουργείο θα επανέλθει νομοθετικά, θεσπίζοντας αυστηρότερα ρυθμιστικά μέτρα, ώστε να καταστήσει σαφές ότι η μάχη που δίνεται κατά της ακρίβειας θα έχει τέλος και θα φέρει αποτελέσματα, σημείωσαν με έμφαση. Πρόσθεσαν δε ότι βάσει των διαθέσιμων στοιχείων, στη διετία 2022-2023 οι αυξήσεις που καταγράφηκαν στις τιμές των τροφίμων ήταν σωρευτικά της τάξης του 25,8%, ενώ στο διάστημα που προηγήθηκε –ειδικότερα, από το 2015 μέχρι σήμερα– η αυξητική μεταβολή των τιμών έφθασε σωρευτικά στο 35,5%.

Φόβοι για νέες εισαγόμενες πιέσεις
Η πρόθεση του υπουργείου, όπως μας ειπώθηκε χαρακτηριστικά, είναι να σταματήσει το ανατιμητικό σπιράλ στα αγαθά καθημερινής ανάγκης, αν και κάποια υπηρεσιακά στελέχη δεν κρύβουν την ανησυχία τους για το ενδεχόμενο να εκδηλωθούν προσεχώς νέες ανατιμητικές πιέσεις εξαιτίας της έκρυθμης κατάστασης, που κλιμακώνεται εδώ και αρκετές εβδομάδες στην Ερυθρά Θάλασσα και τη Μέση Ανατολή, αποτέλεσμα της οποίας είναι να δημιουργούνται σοβαρές δυσλειτουργίες στις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές των εμπορευμάτων. Το ευτύχημα σ’ αυτή τη φάση είναι ότι οι τιμές του πετρελαίου παραμένουν σε σχετικά χαμηλά επίπεδα. Ωστόσο, η προσοχή όλων είναι στραμμένη στο κόστος μεταφοράς των εμπορευμάτων, λόγω της αλλαγής των δρομολογίων των πλοίων που φτάνουν στην Ευρώπη από την Ασία. Διότι η παράκαμψη των κινδύνων της Ερυθράς Θάλασσας, που αποτρέπει την είσοδο στη Μεσόγειο μέσω της διώρυγας του Σουέζ, επιβάλλει τον δαπανηρό περίπλου της Αφρικής και είσοδο στη Μεσόγειο από το Γιβραλτάρ.

Αντιδράσεις εν αναμονή διευκρινίσεων
Από την πλευρά της αγοράς, πάντως, ήδη εκδηλώνονται οι πρώτες αντιδράσεις σχετικά με τον τρόπο που παρεμβαίνει το Υπουργείο Ανάπτυξης στη διαμόρφωση των τιμών. Πέραν του ότι, όπως εξηγούν, τα μέτρα που λαμβάνονται επιδρούν άμεσα και εξαιρετικά περιοριστικά στις συναλλακτικές σχέσεις των προμηθευτών με το λιανεμπόριο, οι υπουργικές αποφάσεις που εκδόθηκαν έχουν κενά και σημεία ασαφώς διατυπωμένα, έτσι ώστε οι επιχειρήσεις αισθάνονται ανασφαλείς και εκτεθειμένοι και ως προς την εφαρμογή των νέων μέτρων και έναντι των ελεγκτών.

Πληροφορίες αναφέρουν ότι στελέχη της οργανωμένης λιανικής ήδη ζήτησαν από το Υπουργείο Ανάπτυξης διευκρινίσεις, τις οποίες οι αρμόδιες υπηρεσίες δεσμεύτηκαν ότι θα διατυπώσουν, αντιλαμβανόμενες και οι ίδιες μια σειρά από προβλήματα στην εφαρμογή των σχετικών υπουργικών αποφάσεων. Μέχρι την έκδοση του τεύχους δεν είχε αποσαφηνιστεί, πάντως, αν οι εν λόγω διευκρινίσεις θα διατυπωθούν με νέες υπουργικές αποφάσεις ή ερμηνευτική εγκύκλιο ή άλλη διαδικασία που επιλέξει το υπουργείο.

Τι προβλέπουν τα μέτρα
Βάσει των όσων δημοσιεύθηκαν στο ΦΕΚ, ισχύουν τα εξής:

Η υπουργική απόφαση ορίζει ότι σε προϊόντα που έχουν ανατιμηθεί το τελευταίο τρίμηνο, απαγορεύονται οι κάτωθι προωθητικές ενέργειες:
• Η πώληση προϊόντος για το οποίο δηλώνεται με οποιονδήποτε τρόπο ότι πωλείται σε χαμηλότερη τιμή από οποιαδήποτε τιμή αναφοράς (λ.χ. έκπτωση ή προσφορά).
• Η πώληση προϊόντος για το οποίο δηλώνεται με οποιονδήποτε τρόπο ότι πωλείται σε συσκευασία που περιέχει επιπλέον ποσότητα ως «δώρο» στον καταναλωτή.
• Η πώληση πολυσυσκευασίας, αποτελούμενης από περισσότερα του ενός όμοια μεταξύ τους συσκευασμένα προϊόντα, για την οποία δηλώνεται με οποιοδήποτε τρόπο ότι εμπεριέχει μία ή περισσότερες συσκευασίες «Δώρο» ή ότι προσφέρεται σε χαμηλότερη τιμή από οποιαδήποτε τιμή αναφοράς (λ.χ. έκπτωση ή προσφορά).
• Η πώληση προϊόντος για το οποίο δηλώνεται ότι πωλείται μαζί με άλλο, διαφορετικό, προϊόν ως «Δώρο».
• Η πώληση προϊόντος με έκπτωση ή προσφορά που παρέχεται από εκπτωτικό κουπόνι, δωροεπιταγή, πόντους αγορών ή άλλα συστήματα επιβράβευσης (λ.χ. loyalty cards).
• Η συμμετοχή σε οποιοδήποτε φυλλάδιο ή διαφήμιση λιανοπωλητή που αναφέρει ή υπονοεί ότι το προϊόν προσφέρεται σε συμφέρουσα για τον καταναλωτή τιμή (π.χ. αναφορές όπως «μόνο», «best value», «εξαιρετική τιμή», «ευκαιρία»).
Σύμφωνα με την ίδια απόφαση, οι ανωτέρω περιορισμοί εφαρμόζονται και για προϊόντα που εισάγονται για πρώτη φορά στην αγορά, με την ίδια ή άλλη ονομασία, με την ίδια ή άλλη συσκευασία, και διαφορετικό barcode:
• μετά την απόσυρση άλλου προϊόντος της ίδιας επιχείρησης με τις ίδιες ή παραπλήσιες ιδιότητες ή
• εφόσον εμπεριέχουν μικρότερη ή μεγαλύτερη ποσότητα, κατά 50%, από άλλο όμοιο ή παραπλήσιο προϊόν που διαθέτει η ίδια επιχείρηση στην αγορά, με αυξημένη τιμή μονάδας ή
• εφόσον διατίθενται από άλλη νέα επι-χείρηση που συνεργάζεται ή συνδέεται με επιχείρηση, που ήδη διαθέτει στους καταναλωτές προϊόντα της ίδιας κατηγορίας από την έναρξη ισχύος της απόφασης.

Επίσης το Υπουργείο Ανάπτυξης όρισε τις κατηγορίες προϊόντων για τις οποίες οι προμηθευτές πρέπει να μειώσουν τις προωθητικές ενέργειες. Ως τέτοιες αναφέρονται τα απορρυπαντικά πλυντηρίου ρούχων (σε σκόνη, υγρό ή ταμπλέτες), τα απορρυπαντικά ρούχων για πλύσιμο στο χέρι, τα απορρυπαντικά πλυντηρίου πιάτων (σε σκόνη, υγρό ή ταμπλέτες), τα απορρυπαντικά για πλύση πιάτων και σκευών στο χέρι, τα καθαριστικά επιφανειών παντός είδους, οι χλωρίνες, τα σαμπουάν και conditioner, τα αφρόλουτρα, τα σαπούνια σε υγρή μορφή, τα σαπούνια σε στερεά μορφή, οι οδοντόκρεμες και οι βρεφικές και παιδικές πάνες.

Για τα προαναφερόμενα προϊόντα οι προμηθευτές του κλάδου καλούνται να μειώνουν την αρχική τιμή (τιμή προ εκπτώσεων, πιστώσεων ή άλλων παροχών) από την 1η Μαρτίου φέτος, κατ’ ελάχιστον κατά 30% (το ποσοστό προκύπτει από το άθροισμα των πιστώσεων, εκπτώσεων ή άλλων παροχών που χορηγήθηκαν στο λιανεμπόριο το έτος 2023 επί της αρχικής τιμής της 31ης Δεκεμβρίου 2023).

Σε ό,τι αφορά τις «καθαρές τιμές» στα αγροτικά προϊόντα (οπωροκηπευτικά, μοσχάρι, χοιρινό, κοτόπουλο, ψάρια), η σχετική απόφαση προβλέπει ότι οι παραγωγοί τους θα τα τιμολογούν χωρίς εκπτώσεις, πιστώσεις ή άλλες παροχές, οι οποίες να υπερβαίνουν ως σύνολο το 3% επί της αρχικής τιμής πώλησης.

Για το βρεφικό γάλα, για το οποίο έγινε και ο μεγαλύτερος θόρυβος, το Υπουργείο Ανάπτυξης αποφάσισε ότι το μικτό περιθώριο κέρδους δεν πρέπει να είναι μεγαλύτερο από το λειτουργικό κόστος της επιχείρησης στην οικεία κατηγορία προϊόντων, βάσει των οικονομικών καταστάσεων της αμέσως προηγούμενης διαχειριστικής περιόδου, προσαυξημένο κατά 7% επί των καθαρών πωλήσεων, αφαιρουμένων των εκπτώσεων, των πιστώσεων ή άλλων παροχών. Όσο για το λειτουργικό κόστος της «οικείας κατηγορίας», δεν μπορεί να υπερβαίνει το μέσο λειτουργικό κόστος της επιχείρησης, όπως αποτυπώνεται στις οικονομικές καταστάσεις της τελευταίας δημοσιευμένης οικονομικής χρήσης, προσαυξημένο κατά 60%.

Σημειώνουμε ότι τα πρόστιμα μπορεί να φθάνουν έως και τα δύο εκατομμύρια ευρώ ανά παράβαση. Ημέρα έναρξης ισχύος των μέτρων ορίστηκε η 1η Μαρτίου. Εξαίρεση αποτελεί η ρύθμιση που απαγορεύει επί τρίμηνο τις προωθητικές ενέργειες σε πρόσφατα ανατιμημένα προϊόντα, με έναρξη της ισχύος της απαγόρευσης την ημερομηνία διάθεσης του προϊόντος στη νέα του τιμή, δεδομένου ότι η διάταξη ισχύει από τις 10 Ιανουαρίου.

Η αγορά ανησυχεί
Διατυπώνοντας κάποια αρχικά σχόλια επί των προαναφερόμενων, παράγοντες του κλάδου εκφράζουν την καταρχήν ανησυχία τους για τον τρόπο που θα αντιδράσει ο καταναλωτής στην εφαρμογή των μέτρων. Όπως εξηγούν, η ξαφνική αλλαγή του τρόπου τιμολόγησης των προϊόντων, με την άμεση μεταφορά ενός μέρους των εκπτώσεων στις τιμές λιανικής –μια εντελώς νέα κατάσταση για έναν καταναλωτή εθισμένο επί πολλά χρόνια στις προσφορές και τις εκπτώσεις–, πιθανώς θα έχει επίπτωση στη ζήτηση. Στην ουσία αυτό που ανησυχεί τους λιανέμπορους είναι μήπως οι πελάτες τους πάψουν να αγοράζουν σε μεγαλύτερες ποσότητες τα προϊόντα που χρειάζονται, καθώς θα εκλείψει το δέλεαρ των προνομιακών τιμών της προώθησης και της έκπτωσης. Κατά συνέπεια, τουλάχιστον μεσοπρόθεσμα, οι πωλήσεις σε όγκο θα μειωθούν, εφόσον η μείωση του κυνηγητού των προσφορών θα μετριάσει την αποθεματοποίηση των FMCG στα νοικοκυριά, με αποτέλεσμα ένα φρενάρισμα στην ανάπτυξη του κλαδικού τζίρου.

Τι απαντά το υπουργείο
Πάντως, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι το υπουργείο είχε επανειλημμένα επισημάνει, τόσο στους εκπροσώπους του κλάδου όσο και στους προμηθευτές, ότι οι υπερβολές χρήσης των εκπτώσεων-προσφορών στο ράφι από την άποψη του εύρους χρόνου διενέργειάς τους, του ποσοστιαίου βάθους τους και του πλήθους των προϊόντων που αφορούν, επί της ουσίας παραπλανούν τον καταναλωτή, εφόσον μειώνεται η αντίληψή του για τις «κανονικές» τιμές. Γι’ αυτό επέμεινε στις τακτικές συναντήσεις που είχε με τους εκπροσώπους των αλυσίδων σούπερ μάρκετ στον περιορισμό της έκτασης του φαινομένου. Όμως, επειδή «η αγορά αντιστάθηκε», εξηγούν υπηρεσιακοί παράγοντες του ΥΠΑΝ, το υπουργείο ως όφειλε προχώρησε στη θεσμική του παρέμβαση, χωρίς περαιτέρω διαβούλευση.

Ανώτατα στελέχη του υπουργείου εξηγούν ότι η μεταφορά στις τελικές τιμές μέρους των εκπτώσεων, που σήμερα κατακλύζουν τα ράφια της οργανωμένης λιανικής, αφενός θα δράσει επωφελώς για τους καταναλωτές και αφετέρου θα δώσει τη δυνατότητα στην ΕΛΣΤΑΤ να αποτυπώνει ορθότερα την εξέλιξη των τιμών, με σοβαρή πιθανότητα να υπάρξει θετική επίδραση και στην καταγραφή του πληθωρισμού. Το τελευταίο, πάντως, δεν φαίνεται να συγκινεί κάποιον από τους συντελεστές της προσφοράς ει μη μόνον την κυβέρνηση… Πέραν αυτών, τα ίδια στελέχη ευελπιστούν ότι έτσι θα υπάρξει εντέλει και μεγαλύτερη διαφάνεια στον τρόπο τιμολόγησης των προϊόντων στο ράφι, ενώ ο καταναλωτής θα μάθει να επιλέγει προϊόντα για τα ψώνια του, βάσει των τιμών πώλησής τους κι όχι βάσει των παρεχόμενων προσφορών κι εκπτώσεων από τους προμηθευτές και τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ.