Για χρόνια, οι μεταχρονολογημένες επιταγές έπαιζαν τον ρόλο του «ζεστού χρήματος» στην αγορά. Χρησιμοποιούνταν στις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων, κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι, αφού ελάμβαναν τη σχετική οπισθογράφηση, αλλάζονταν στην ανάγκη με άλλες πιο φρέσκες. Οι επιχειρηματίες που βρίσκονταν στην ανάγκη τις «έσπαζαν» στην τράπεζά τους, εξασφαλίζοντας το ρευστό που χρειάζονταν για να κινηθούν.

Με λίγα λόγια, όλοι βολεύονταν με τον θεσμό αυτό, που κινεί την αγορά για δεκαετίες. Οι τράπεζες, γιατί με τις μεταχρονολογημένες επιταγές στο χέρι, έδεναν τους πελάτες τους με τους όρους που αυτές ήθελαν. Οι εμπορικές επιχειρήσεις, γιατί έτσι μετέθεταν για αρκετούς μήνες τις πληρωμές τους, ουσιαστικά μέχρι να πωλήσουν το εμπόρευμα που αγόρασαν, πληρώνοντας με μεταχρονολογημένες επιταγές. Οι προμηθευτές, γιατί διέθεταν πιο εύκολα τα προϊόντα τους και χρησιμοποιούσαν τις επιταγές τόσο για να δανειστούν κεφάλαια από τις τράπεζες όσο και για να πληρώσουν τα δικά τους χρέη.

Το σύστημα για αρκετά χρόνια λειτουργούσε σχετικά ομαλά. Οι απώλειες, δηλαδή οι μεταχρονολογημένες επιταγές που την ώρα της εξόφλησής τους αποδεικνυόταν ακάλυπτες, καλύπτονταν με τη μεταβίβαση του κόστους τους στις τιμές των προϊόντων, κάτι που το σήκωνε η αγορά, μιας και οι επιταγές χωρίς αντίκρισμα αποτελούσαν μικρό μόνο μέρος του συνόλου των μεταχρονολογημένων επιταγών. «Αν στις εκατό επιταγές που θα μου δώσουν, ξέρω ότι θα «σκάσουν» οι πέντε, υπολογίζω το κόστος τους και το περνάω στις τιμές που πουλάω. Σήμερα, όμως, έχει χαθεί αυτή η σιγουριά, γιατί μετά το εξάμηνο ή το δωδεκάμηνο που καθίσταται πληρωτέα η επιταγή δεν γνωρίζω καν αν θα υπάρχει η επιχείρηση που την εξέδωσε!», λέει χαρακτηριστικά ένας επιχειρηματίας.

«Tοξικά προϊόντα» του τραπεζικού μας συστήματος

Η κρίση άλλαξε τα πάντα. Αίφνης, η ελληνική οικονομία βρέθηκε να κάθεται πάνω σε μια τεράστια φούσκα. Αν σκάσει, θα ξεκινήσει μια διαδικασία ντόμινο με ανυπολόγιστες συνέπειες για το τραπεζικό σύστημα και χιλιάδες επιχειρήσεις κάθε μεγέθους, μορφής και κλάδου. Οι μεταχρονολογημένες χαρακτηρίζονται πλέον ως «τα τοξικά προϊόντα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος». Ο χαρακτηρισμός ανήκει σε στελέχη των τραπεζών, που βλέποντας την έκρηξη των ακάλυπτων επιταγών τους τελευταίους μήνες, εκφράζουν φόβους για τα χειρότερα.

Αποτελούν μια παγκόσμια πρωτοτυπία, ένα ελληνικό τραπεζικό παράδοξο, χωρίς όμοιό του στην ΕΕ. ‘Εχουν αντικαταστήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό το χρήμα στις συναλλαγές μεταξύ των επιχειρήσεων, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν και λύση στην πιστωτική ασφυξία, με την οποία βρίσκονται συχνά αντιμέτωπες οι επιχειρήσεις. Οι δυνατοί «παίκτες» της αγοράς χρησιμοποιούν συστηματικά τις μεταχρονολογημένες επιταγές για να σπρώξουν προς τα πίσω την εξόφληση των οφειλών τους προς τους ασθενέστερους προμηθευτές τους. Στην αγορά χονδρικής λειτουργούν ουσιαστικά όπως το «πλαστικό χρήμα» στη λιανική (πιστωτικές κάρτες, καταναλωτικά δάνεια). Η εύρυθμη λειτουργία του συστήματος βασίζεται στη βεβαιότητα για την αξιοπιστία του επιχειρηματία που εκδίδει την επιταγή ότι, όταν θα φτάσει η στιγμή να την πληρώσει, θα έχει το απαιτούμενο ρευστό και, κυρίως, στη βεβαιότητα του παραλήπτη της επιταγής ότι, όταν φτάσει στο γκισέ της τράπεζας, δεν θα ανακαλύψει ότι η επιταγή είναι ακάλυπτη. Τέτοιες βεβαιότητες έχουν εκλείψει σήμερα.

«Καθόμαστε πάνω σε ωρολογιακή βόμβα»

Ποια είναι η αξία των μεταχρονολογημένων επιταγών; Κάποιοι εκτιμούν ότι ξεπερνά τα 300 δισ. ευρώ, δηλαδή ισούται περίπου με το ΑΕΠ της χώρας! Οι εκτιμήσεις είναι παρακινδυνευμένες, γιατί «κανείς δεν μπορεί υπολογίσει ούτε κατά προσέγγιση την αξία τους, διότι εξοφλούνται ως επιταγές ημέρας», επισημαίνει ο πρόεδρος του ΕΒΕΑ, κ. Κ. Μίχαλος. Πάντως, είναι σίγουρος ότι η αξία τους ξεπερνά κατά πολύ την αξία των μετρητών που χρησιμοποιούν οι επιχειρήσεις στις συναλλαγές τους. Ο αντιπρόεδρος της ΕΣΕΕ, κ. Β. Κορκίδης, εκτιμά ότι το 75%-80% των επιχειρηματικών συναλλαγών γίνεται με μεταχρονολογημένες επιταγές.

«Καθόμαστε πάνω σε μια ωρολογιακή βόμβα, η οποία μπορεί να σκάσει ανά πάσα στιγμή», λέει ο πρόεδρος της ΓΣΕΒΕΕ, κ. Δ. Ασημακόπουλος. «Γι’ αυτό πληθαίνουν οι φωνές που λένε ότι μετά την κρίση πρέπει να ξαναδούμε τον θεσμό των μεταχρονογημένων». ‘Οπως εξηγεί, η μεταχρονολόγηση μιας επιταγής σε καμιά άλλη χώρα της ΕΕ δεν ξεπερνά στη χειρότερη περίπτωση τους δύο μήνες από την ημέρα έκδοσης του τιμολογίου.

Επιπλέον, σε καμία άλλη ευρωπαϊκή χώρα οι τράπεζες δεν «σπάνε» τις μεταχρονολογημένες επιταγές. Το «σπάσιμο» πριν από την ημερομηνία πληρωμής τους είναι αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Μόνο στη χώρα μας οι επιταγές αυτές χρησιμοποιούνται ως εγγύηση για τον δανεισμό των επιχειρήσεων. Η διαδικασία, απλή: οι επιχειρήσεις διατηρούν στις τράπεζες λογαριασμούς (στην αργκό της αγοράς ονομάζονται «πλαφόν»), στους οποίους μπορούν να καταθέτουν τις μεταχρονολογημένες επιταγές που έχουν στα χέρια τους και να προεισπράττουν μέρος της αξίας τους με τη μορφή δανείου. Ανάλογα με το προφίλ της επιχείρησης, καθορίζεται κάθε φορά ένα ανώτατο όριο, που δεν μπορεί να υπερβαίνει η αξία των μεταχρονολογημένων επιταγών που κατατίθενται στον λογαριασμό αυτό, με σκοπό τη δανειοδότηση της επιχείρησης.

Ο επιχειρηματίας, λοιπόν, καταθέτει μια επιταγή στο πλαφόν που διατηρεί στην τράπεζα και προεισπράττει μέρος της αξίας της με τη μορφή δανείου. Το δάνειο μέχρι πριν από λίγους μήνες έφθανε συνήθως το 80%- 90% της αξίας της επιταγής, αλλά σήμερα το ποσοστό κάλυψης έχει μειωθεί δραματικά, ως το 50%-60%. Μετά τη λήξη της, ο επιχειρηματίας -εφόσον, εννοείται, η επιταγή καλυφθεί από τον εκδότη της- εισπράττει το υπόλοιπο της αξίας της, αφού, βεβαίως, αφαιρεθούν οι τόκοι και η προμήθεια της τράπεζας. Αν δεν καλυφθεί, καλείται ο επιχειρηματίας από την τράπεζά του να πληρώσει την ασυνέπεια ή αδυναμία του εκδότη της επιταγής.

Σημειώνουμε ότι πριν ξεσπάσει η χρηματοπιστωτική κρίση το σύνηθες επιτόκιο στα δάνεια με την εγγύηση της μεταχρονολογημένης επιταγής κυμαινόταν από 7,5% ως 9%. ‘Ηδη, όμως, κυμαίνεται από 8% ως 12%…

Στις 180 ημέρες οι αποπληρωμές!

Σύμφωνα με στοιχεία των τραπεζών, η πλειονότητα των ακάλυπτων επιταγών είναι μεταχρονολογημένες. ‘Ομως, παρά τον αυξημένο κίνδυνο, από τη στιγμή που το φαινόμενο έχει λάβει τόσο μεγάλες διαστάσεις, θεωρείται πλέον ως αναγκαίο κακό. ‘Οπως επισημαίνουν τραπεζικά στελέχη, χωρίς τις μεταχρονολογημένες επιταγές το εμπορικό κύκλωμα της χώρας μας θα κατέρρεε σε μια νύχτα. Μόνο σε βάθος χρόνου, λένε, μπορεί να υπάρξει εμπορική δραστηριότητα χωρίς μεταχρονολογημένες επιταγές, αφού στο μεταξύ εξαλειφθούν οι αγκυλώσεις του τραπεζικού συστήματος και δοθούν εναλλακτικές λύσεις, ώστε οι επιχειρήσεις να μπορέσουν να αντικαταστήσουν τη ρευστότητα που τους παρέχουν οι μεταχρονολογημένες.

Η κρίση, όμως, έχει και άλλες παρενέργειες, που αυξάνουν υπερβολικά τον βαθμό επικινδυνότητας των μεταχρονολογημένων επιταγών. Πριν από λίγους μήνες, ο μέσος όρος πληρωμής των υποχρεώσεων των επιχειρήσεων στην Ελλάδα έφθανε τις 120 ημέρες. Σήμερα, ο χρόνος αυτός εκτοξεύτηκε στις 180 ημέρες, καταγράφοντας μια μέση αύξηση δύο μηνών από τον Οκτώβριο και μετά. Για πολλούς κλάδους το εξάμηνο αποτελεί κυριολεκτικά άπιαστο όνειρο, καθώς πληθαίνουν συνεχώς οι επιταγές με ορίζοντα ενός χρόνου, ιδιαίτερα σε τομείς στους οποίους η ζήτηση θεωρείται ελαστική (ένδυση-υπόδηση, είδη νοικοκυριού). Επιχειρηματίες από τον χώρο της ένδυσης αναφέρουν ότι στην πιάτσα κυκλοφορούν σήμερα ακόμη και επιταγές 18μήνου!

Οι πρωτιές στις μεταχρονολογημένες

Οι μεταχρονολογημένες επιταγές αποτελούν το κύριο εργαλείο πληρωμής και συναλλαγών χιλιάδων μικρομεσαίων εμπορικών επιχειρήσεων. ‘Ομως, ο κλάδος με τις μεγαλύτερες επιδόσεις σε αυτόν τον τομέα είναι οι μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ, που τείνουν να καταργήσουν εντελώς τα μετρητά στις συναλλαγές με τους προμηθευτές τους. Ο αριθμός των επιταγών τους είναι τεράστιος, όμως η μέση αξία τους συνήθως κυμαίνεται σε προσιτά επίπεδα για τις μικρομεσαίες παραγωγικές επιχειρήσεις, οι οποίες, στη συνέχεια, τις χρησιμοποιούν στις συναλλαγές τους με τους δικούς τους προμηθευτές ή για τη δανειοδότησή τους από τις τράπεζες.

‘Ετσι, η διασπορά των επιταγών των σούπερ μάρκετ είναι πολύ μεγάλη, εξ ου και ο αυξημένος κίνδυνος πρόκλησης αλυσιδωτών αντιδράσεων σε περίπτωση που «στραβώσει» κάτι σε μία αλυσίδα, οι επιταγές της οποίας έχουν σκορπίσει σε κάθε γωνιά της χώρας και βρίσκονται στην κατοχή κάθε είδους και κάθε μεγέθους επιχειρήσεων.

Σύμφωνα με πληροφορίες της αγοράς, τα σούπερ μάρκετ έχουν αναδειχθεί σε έναν από τους πιο σκληρούς «παίκτες» στο παιχνίδι των καθυστερήσεων. Ειδικά οι μεγάλες αλυσίδες, εκμεταλλευόμενες την ισχυρή θέση τους, υποχρεώνουν τους προμηθευτές τους να δέχονται επιταγές που ξεπερνούν ακόμη και τις 200 ημέρες στα μη τρόφιμα. Οι προμηθευτές -και ιδιαίτερα οι βιοτεχνίες- υποκύπτουν υπό την απειλή της απώλειας θέσεων στα ράφια…

Πολύ μεγάλο αριθμό μεταχρονολογημένων επιταγών ρίχνουν στην αγορά οι τεράστιες επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται τα τελευταία χρόνια στους κλάδους των επίπλων, ηλεκτρικών συσκευών, ηλεκτρονικών ειδών και ειδών νοικοκυριού. Η μέση αξία των επιταγών αυτών είναι υψηλότερη του μέσου όρου, και η μη κάλυψη έστω ενός μικρού αριθμού τους θα δημιουργήσει αξεπέραστα προβλήματα, ακόμη και στους μεγάλους προμηθευτές τους.

Ανοιξιάτικο δέος

Οι τράπεζες, επιχειρώντας να μειώσουν τους κινδύνους από ένα σύστημα που οι ίδιες εξέθρεψαν, άρχισαν να βάζουν φρένο στην προεξόφληση τέτοιων επιταγών. Ιδιαίτερα για επιταγές μεγάλης αξίας, ζητούν τιμολόγια που πιστοποιούν τη συναλλαγή. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις που προσφεύγουν στον δανεισμό με εγγύηση τις επιταγές πληρώνουν πιο ακριβά την ενέργειά τους αυτή (αύξηση επιτοκίου, προείσπραξη μικρότερου ποσού, δίμηνη καθυστέρηση στην εξόφληση και του υπόλοιπου ποσού κλπ). Παράλληλα, η κάθετη αύξηση των ακάλυπτων επιταγών τους τελευταίους μήνες μεγαλώνει τον κίνδυνο να βρεθούν οι ίδιοι εκτεθειμένοι και να κληθούν να πληρώσουν την αξία κάθε επιταγής που δεν πλήρωσε ο εκδότης της.

Τα στοιχεία του Τειρεσία για τους τελευταίους μήνες προκαλούν δέος. Το πρώτο τετράμηνο της κρίσης (Οκτώβριος-Ιανουάριος) η αξία των ακάλυπτων επιταγών που σφραγίστηκαν ξεπέρασε τα 702 εκατ. ευρώ, έναντι 292 εκατ. ευρώ το αντίστοιχο προηγούμενο τετράμηνο -αύξηση άνω του 140%!

Στελέχη της αγοράς τονίζουν ότι οι επόμενοι μήνες, μέχρι τον Μάιο και Ιούνιο, θα είναι οι πιο κρίσιμοι, καθώς το διάστημα αυτό λήγουν οι περισσότερες μεταχρονολογημένες επιταγές που εκδόθηκαν το τελευταίο τετράμηνο του 2008, μετά δηλαδή το ξέσπασμα της κρίσης και στην Ελλάδα. Η αγορά προς το τέλος της άνοιξης, επισημαίνουν, θα μετρήσει τις αντοχές της, καθώς θα αυξάνεται με ταχύτατο ρυθμό το σφράγισμα εξάμηνης ή οκτάμηνης διάρκειας μεταχρονολογημένων επιταγών που έμειναν ακάλυπτες. Ο κίνδυνος του ντόμινο παραμονεύει.

Το άρθρο δημοσιεύεται στο τεύχος 382 (Μάρτιος 2009) του περιοδικού «σελφ σέρβις» (Εκδόσεις Comcenter).