Η μείωση της σπατάλης των τροφίμων, βασικός πυλώνας της στρατηγικής «από το χωράφι στο πιάτο» της ΕΕ για την ανάπτυξη ενός βιώσιμου διατροφικού συστήματος, απαιτεί πολλά περισσότερα από το να «μην πετάμε φαγητό στα σκουπίδια». Διαπερνά όλη την παραγωγική και εφοδιαστική αλυσίδα, από τον πρωτογενή τομέα, την μεταποίηση, τη λιανική, τη φιλοξενία και την εστίαση, μέχρι το πιάτο του καταναλωτή. Αλλά η υπόθεση δεν σταματά στην οικιακή οικονομία ούτε αφορά μόνο την αναδιανομή του πλεονάσματος φαγητού. Συνεχίζεται με τις διαδικασίες καταγραφής, περισυλλογής και επεξεργασίας των αποβλήτων που προέρχονται από τρόφιμα και που μπορούν να αξιοποιηθούν σε δεκάδες χρήσεις, από την παραγωγή οργανικού λιπάσματος και βιοκαυσίμων μέχρι ενέργειας από βιοαέριο.

H Ελλάδα διαθέτει ολοκληρωμένο πλαίσιο για την διαχείριση των αποβλήτων από τρόφιμα με το Νόμο 4819.2021, ενθαρρύνοντας με φορολογικά κίνητρα τη διανομή του πλεονάσματος τροφίμων για ανθρώπινη κατανάλωση, εφόσον πληρούν προδιαγραφές ασφάλειας και ποιότητας. Από το 2022 όλες οι υπεραγορές τροφίμων-σούπερ μάρκετ, οι μεταποιητικές επιχειρήσεις τροφίμων-ποτών, οι επιχειρήσεις τροφοδοσίας και μαζικής εστίασης ετήσιου τζίρο άνω των 300.000 ευρώ και των 500.0000 αντίστοιχα και οι ξενοδοχειακές μονάδες άνω των εκατό κλινών υποχρεούνται, βάσει νόμου, να καταγράφουν τα αποβληθέντα τρόφιμα και να δηλώνουν το πλεόνασμα τροφίμων, που διατίθενται ως δωρεά στο Ηλεκτρονικό Μητρώο Αποβλήτων Τροφίμων (ΗΜΑΤ) του Υπουργείου Ενέργειας και Περιβάλλοντος. Στόχος για την Ελλάδα είναι ως το 2030 να μειωθεί κατά 30% η κατά κεφαλήν σπατάλη τροφίμων και τα απόβλητα των τροφίμων, ενώ ο αντίστοιχος στόχος για το σύνολο της ΕΕ είναι η μείωσή τους κατά 50%.

Στοιχεία ταυτότητος …σπατάλης
Σύμφωνα με τα τελευταία επίσημα στοιχεία της ΕΕ, η Ελλάδα παράγει ετησίως δύο εκατομμύρια τόνους αποβλήτων τροφίμων (βρώσιμων και μη βρώσιμων), εκ των οποίων περισσότερα από τα μισά προέρχονται από την οικιακή κατανάλωση. Εκτιμάται ότι τουλάχιστον οι 500.000 τόνοι τροφίμων που καταλήγουν στα σκουπίδια, θα μπορούσαν να καταναλωθούν με ασφάλεια. Ακολουθούν σε επίπεδο σπατάλης τροφίμων η πρωτογενής παραγωγή και η μεταποίηση, με 375.000 και 372.000 τόνους αντίστοιχα, οι επιχειρήσεις τροφοδοσίας και εστίασης με 220.000 τόνους, ενώ οι αλυσίδες διανομής και πώλησης τροφίμων απορρίπτουν τα λιγότερα απ’ όλους, περίπου 150.000 τόνους. Η κατά κεφαλήν σπατάλη τροφίμων στην Ελλάδα (από ιδιωτική και βιομηχανική χρήση) υπολογίζεται σε 190 κιλά ετησίως, ενώ κάθε πολίτης υπολογίζεται ότι πετάει στα σκουπίδια κατά μέσο όρο 89 κιλά τρόφιμα, εκ των οποίων τα 38,7 είναι βρώσιμα. Την ίδια στιγμή, βάσει των τελευταίων στοιχείων της Eurostat, περισσότεροι από ένας στους δέκα κατοίκους της Ελλάδας υποφέρουν από κάποια μορφής επισιτιστική φτώχεια, δηλαδή δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν κάθε δεύτερη ημέρα ένα τουλάχιστον πλήρες γεύμα με ψάρι, κρέας, κοτόπουλο ή φυτικό ισοδύναμο –τα υψηλότερα ποσοστά παρατηρούνται στους νέους 16-24 ετών και στις ηλικίες άνω των 65.

Η Συμμαχία για τη Μείωση της Σπατάλης Τροφίμων
Το παράδοξο φαινόμενο από τη μία να απορρίπτονται εκατοντάδες χιλιάδες τόνοι τροφίμων, κατάλληλων για βρώση, και από την άλλη να υπάρχουν περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι που κυριολεκτικά δεν ξέρουν, αν θα έχουν να φάνε αύριο, επιχειρούν να αμβλύνουν φορείς της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, επαγγελματικές ενώσεις και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, σε συνεργασία με πανεπιστημιακά ιδρύματα, που έχουν δημιουργήσει τη «Συμμαχία για τη Μείωση της Σπατάλης Τροφίμων». Η συμμαχία, που τελεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Ενέργειας και Περιβάλλοντος, ξεκίνησε τη δράση της το 2019 ως πρωτοβουλία της ΑΒ Βασιλόπουλος και της ανθρωπιστικής οργάνωσης «Μπορούμε» και σήμερα αριθμεί συνολικά 74 εταίρους. Μέλη της είναι, μεταξύ άλλων, επιχειρήσεις τροφίμων και εστίασης από όλα τα στάδια της εφοδιαστικής αλυσίδας, από πολυεθνικές εταιρείες μέχρι ελληνικές βιομηχανίες, ενώ εκ μέρους των αλυσίδων του κλάδου εκτός της ΑΒ Βασιλόπουλος συμμετέχουν τα My Market και η ΑΝΕΔΗΚ Κρητικός. Οι δράσεις της συμμαχίας καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, από την ποσοτικοποίηση και την καταμέτρηση του επιπέδου σπατάλης τροφίμων, την αναδιανομή για ανθρώπινη κατανάλωση και τη διευκόλυνση της δωρεάς τροφίμων για κοινωφελείς σκοπούς, την ενημέρωση-ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση του κοινού, αλλά και την πρόληψη της σπατάλης τροφίμων στην παραγωγή και τη μεταποίηση, με μεθόδους ευφυούς γεωργίας και καινοτόμες συσκευασίες.

Καμία μερίδα φαγητού χαμένη! «Μπορούμε»!
Η «Συμμαχία για τη Μείωση της Σπατάλης Τροφίμων» δεν θα υπήρχε, αν δεν είχε προηγηθεί η πολύχρονη εμπειρία της οργάνωσης «Μπορούμε», που ξεκίνησε ως μια αυθόρμητη προσπάθεια το 2011 στο ζενίθ της οικονομικής κρίσης. «Θέλαμε να βρούμε ένα τρόπο να ανατρέψουμε το οξύμωρο που παρατηρούσαμε γύρω μας: Της ταυτόχρονης ύπαρξης μεγάλης σπατάλης τροφίμων και ενός ολοένα αυξανόμενου αριθμού ανθρώπων, που είχαν ανάγκη επισιτιστικής στήριξης», μας λέει ο κ. Αλέξανδρος Θεοδωρίδης, συνιδρυτής και πρωτεργάτης του «Μπορούμε». «Ο τρόπος που σκεφτήκαμε, επειδή δεν είχαμε καμία χρηματοδότηση εκτός του πάθους μας, ήταν από τη μια πλευρά, να συνδέσουμε άμεσα όλους τους δυνητικούς δωρητές –εταιρείες τροφίμων, σούπερ μάρκετ, κέτερινγκ, φούρνους, ζαχαροπλαστεία κ.ά.– και από την άλλη, να τους «γεφυρώσουμε» σαν σε γέφυρα προσφοράς με τους πιο κατάλληλους δυνητικά κοινωφελείς φορείς».

Πρωταρχικό ζητούμενο ήταν να ταιριάζει η προσφορά με την ανάγκη, κάτι που δεν είναι πάντα αυτονόητο. Το δεύτερο κριτήριο ήταν η γεωγραφική εγγύτητα. «Στέλνουμε το φορέα να παραλάβει τα τρόφιμα από το σημείο που ορίζει ο δωρητής. Αυτό κάνει πολύ εύκολο στον δωρητή το να προσφέρει, γιατί το κάνει με τις προϋποθέσεις που τον εξυπηρετούν». Εξίσου σημαντική είναι η εύρεση του κατάλληλου φορέα, ο οποίος πρέπει να έχει άμεση δυνατότητα πρόσβασης, καθώς πολύ συχνά η παραλαβή της επισιτιστικής δωρεάς γίνεται ακόμα και με τα πόδια, ειδικά στο κέντρο της Αθήνας.

Ένας άλλος τομέας δράσης είναι η πρόληψη της σπατάλης τροφίμων σε όλα τα στάδια της διατροφικής αλυσίδας, από το χωράφι ως την κουζίνα. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι τα προγράμματα «Μπορούμε στο Χωράφι» και «Μπορούμε στη λαϊκή», που εξελίσσονται με τη συνεργασία 35 λαϊκών αγορών σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, μέσω εθελοντών. Εξίσου κρίσιμη είναι η ευαισθητοποίηση του κοινού, αφού «ακόμα πιο σημαντικό από το να δίνεις αυτά που περισσεύουν, είναι να μην περισσεύουν καν, να μην δημιουργείται σπατάλη», τονίζει ο κ. Θεοδωρίδης. Εκτός των δημόσιων εκδηλώσεων ενημέρωσης, κεντρικό ρόλο παίζει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Μπορούμε στο Σχολείο». Μόνο τη σχολική χρονιά 2022-23 συμμετείχαν σε αυτό περισσότερα από 7.000 παιδιά, ενώ τα τελευταία οκτώ χρόνια οι ακτιβιστές της οργάνωσης έχουν μιλήσει σε περισσότερα από 30.000 παιδιά. Όχι άσχημα για μια οργάνωση που ξεκίνησε «με 12 τυρόπιτες, που «σώσαμε» και προσφέραμε από ένα αναψυκτήριο. Ως σήμερα έχουμε σώσει περισσότερες από πενήντα εκατομμύρια μερίδες φαγητού, διανέμοντας περισσότερες από 30.000 μερίδες καθημερινά. Έτσι στηρίζουμε 350-400 κοινωφελείς φορείς σε όλη την Ελλάδα», συμπληρώνει.

Ξεκινώντας από την καταπολέμηση της επισιτιστικής κρίσης, σύντομα το «Μπορούμε» ενεργοποιήθηκε και σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος. «Η σπατάλη τροφίμων ευθύνεται σχεδόν για το 10% της εκπομπής αερίων του θερμοκηπίου. Αν επρόκειτο για χώρα, θα ήταν η τρίτη πιο ρυπογόνος του κόσμου. Το μέγεθος είναι τρομακτικό, αν σκεφτούμε ότι το πλαστικό ευθύνεται για το 3% των αερίων του θερμοκηπίου», τονίζει ο συνομιλητής μας. Τα στατιστικά στοιχεία που αναφέρει είναι συντριπτικά: Σε παγκόσμιο επίπεδο σχεδόν το ένα τρίτο των τροφίμων καταλήγουν στα σκουπίδια, ενώ 800 εκατομμύρια άνθρωποι υποσιτίζονται. Από μελέτες του ΟΗΕ υπολογίζεται ότι το 30% της καλλιεργήσιμης γης του πλανήτη χρησιμοποιείται για να παράγει τρόφιμα, που δεν θα καταναλωθούν ποτέ. Εξίσου τρομακτική είναι η απώλεια πολύτιμων υδάτινων πόρων. Για κάθε φραντζόλα ψωμί που καταλήγει στα σκουπίδια, είναι σαν να σπαταλιούνται 1.000 λίτρα νερού που απαιτήθηκαν για τη δημιουργία του, ενώ κάθε κιλό μοσχαρίσιο κρέας που απορρίπτεται ισοδυναμεί με σπατάλη 15.000 τόνων νερού!

Κομβική για τη δράση του «Μπορούμε» είναι η συνεργασία τους με την ΑΒ Βασιλόπουλος, η οποία φέτος συμπληρώνει μια δεκαετία. «Το 2013 δημιουργήσαμε ένα καινοτόμο και πρωτοπόρο πρόγραμμα, που όμοιό του δεν υπήρχε πουθενά αλλού στην Ευρώπη –η ΑΒ έχει βραβευθεί γι’ αυτό. Η πρωτοτυπία του είναι ότι καθημερινά συγκεντρώνεται απευθείας σε κάθε υποκατάστημα της αλυσίδας η περίσσεια τροφίμων, ένας κοινωφελής φορέας τα συλλέγει το ίδιο βράδυ και τα παραδίδει άμεσα στους ωφελούμενους». Η στήριξη των φορέων της γειτονιάς συνδυάζεται με τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος, αφού όλη η διαδικασία ολοκληρώνεται σε τοπικό επίπεδο, χωρίς απώλειες και κόστη στη μεταφορά.

Οι πρωτοπόροι του «Νο food Waste»
Σημαντικό ρόλο στον έλεγχο της σπατάλης τροφίμων παίζει ο ανεξάρτητος οργανισμός πιστοποίησης TÜV Austria Hellas, ο οποίος αποδίδει στις επιχειρήσεις που πληρούν τις προδιαγραφές το ιδιωτικό σήμα «Νο Food Waste». Για την απόδοση του σήματος ακολουθούνται αυστηρές διαδικασίες επιθεώρησης, αξιολόγησης κάθε επιχείρησης και συστάσεων συμμόρφωσής της, ενώ μετά την πιστοποίηση ακολουθεί τακτικός επανέλεγχος και επαναπιστοποίηση. Όπως σημειώνει εκ μέρους του οργανισμού, «το ολοκληρωμένο σχήμα πιστοποίησης έχει στόχο την ανάδειξη της υπευθυνότητας, της κοινωνικής συνείδησης και ευαισθησίας, καθώς και της επιχειρηματικής ηθικής που διέπουν την επιχείρηση, η οποία καθορίζει και αναλαμβάνει ενέργειες σχετικές με την ανάπτυξη διαρκώς αξιολογούμενων μεθόδων διαχείρισης και αξιοποίησης των τροφίμων, για τον περιορισμό και την ελαχιστοποίηση της σπατάλης των τροφίμων σε όλα τα στάδια της λειτουργίας της». Η εταιρεία αξιολογείται για τα μέτρα που λαμβάνει όχι μόνο σε ό,τι την αφορά, αλλά και στις ενέργειές της που σχετίζονται με τους συνεργάτες, προμηθευτές και πελάτες της και όλους τους ενδιαφερόμενους, που συναποτελούν τη διαχειριστική αλυσίδα των τροφίμων.

Η πρώτη πανελλαδικά επιχείρηση που έλαβε το σήμα «Νο food Waste» ήταν η Eurocatering τον Ιούλιο του 2022, καθώς αξιολογήθηκε θετικά και διακρίθηκε σε τουλάχιστον τρεις τομείς: Τη διαχείριση βρώσιμου φαγητού, με αναδιανομή των πλεοναζόντων προϊόντων (είχε «διασώσει» από το 2016 περισσότερους από 85 τόνους οπωροκηπευτικών), την κομποστοποίηση βάσει μεθόδου ανακύκλωσης των οργανικών αποβλήτων (είχε διαθέσει περισσότερους από 6.000 τόνους σε αδειοδοτημένους αποδέκτες) και την ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων συσκευασίας, όπως τα επανακλειόμενα αυτοκόλλητα, τις ατομικές και οικογενειακές σαλάτες, ώστε ο καταναλωτής να χρησιμοποιεί κάθε φορά όση ακριβώς ποσότητα χρειάζεται, αποφεύγοντας της σπατάλη. Ακολούθησαν τον Αύγουστο του 2022 τα «Ελληνικά Γαλακτομεία», κατακτώντας έτσι τη θέση της πρώτης ελληνικής γαλακτοβιομηχανίας που έλαβε τη σχετική πιστοποίηση, ενώ τον Ιούνιο φέτος πιστοποιήθηκε η πρώτη ελληνική ξενοδοχειακή μονάδα, το Anissa Beach & Village Hotel στην Κρήτη.

«Νο Waste to Landfill»
Πρακτικές που περιλαμβάνουν τη μείωση σπατάλης τροφίμων, όπως η αξιοποίηση οργανικών αποβλήτων από τρόφιμα για κομποστοποίηση και παραγωγή ενέργειας, πιστοποιούνται επίσης από φορείς όπως η Εurocert, η οποία απονέμει το σήμα «Νο Waste to Landfill». Το σήμα αυτό, που έχει απονεμηθεί μεταξύ άλλων στη Μασούτης, αφορά το σύνολο της διαχείρισης αποβλήτων, ώστε να μην καταλήγουν στην υγειονομική ταφή, αλλά να κατευθύνονται προς περαιτέρω επεξεργασία και αξιοποίηση (ανακύκλωση-επανάχρηση-ανάκτηση ενέργειας κ.ά.), σύμφωνα με τις αρχές της κυκλικής οικονομίας. Ειδικά στον τομέα της μείωσης σπατάλης τροφίμων τα σούπερ μάρκετ Μασούτης συμμετέχουν στην ανακύκλωση μαγειρικού λαδιού, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί στην παραγωγή βιοκαυσίμων. Άλλωστε, όπως ανακοίνωσε η Μασούτης με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, συγκέντρωσε περισσότερους από 141 τόνους καμένων λαδιών από 250 καταστήματά της, συμβάλλοντας στην εξοικονόμηση των υδάτινων πόρων, αφού ένα λίτρο καμένου λαδιού καταστρέφει ένα εκατομμύριο λίτρα πόσιμου νερού. Σε ό,τι αφορά την κομποστοποίηση, μέσω της διοχέτευσης στους καφέ κάδους οργανικών βιοαποβλήτων, που περιλαμβάνουν υπολείμματα φαγητού, μέσα σε ένα χρόνο διοχετεύθηκαν περισσότεροι από τριάντα τόνοι αποβλήτων μόνο στις περιοχές της πρωτεύουσας.

Τα δίκτυα My Market και Μetro Cash & Carry της Metro πέρα από τη συνεργασία τους με το «Μπορούμε» συμμετέχουν σε πλήθος δράσεων για την κυκλική οικονομία, περιλαμβανόμενης της μείωσης της σπατάλης τροφίμων. Μόνο στο πλαίσιο των δωρεών της τροφίμων σε φορείς και ιδρύματα, η εταιρεία κατάφερε να διασώσει πέρυσι περισσότερους από 160 τόνους τροφίμων, ενώ από την ανακύκλωση υλικών, στα οποία περιλαμβάνονται και οργανικά απόβλητα όπως τα έλαια, αποφεύχθηκαν εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα περίπου 8,5 τόνων.