Πώς επηρεάζεται ο ανταγωνισμός στην αγορά τροφίμων από την ενεργειακή και τη γεωπολιτική κρίσης; Πώς και γιατί πρέπει να χαρτογραφούνται οι παγκόσμιες αλυσίδες τροφίμων; Τι είναι το «Παρατηρητήριο Σούπερ μάρκετ» της Επιτροπής Ανταγωνισμού; Πώς αντιμετωπίζεται η ακρίβεια στα τρόφιμα σε μια χώρα, όπως η Ελλάδα, που βασίζεται στις εισαγωγές ενέργειας, καυσίμων και πρώτων υλών για την αγροτική παραγωγή και τη μεταποίηση; Tι είναι το φαινόμενο «rockets and feathers» και γιατί μας αφορά; Απαντά στους αναγνώστες μας ο πρόεδρος της Επιτροπής Ανταγωνισμού, καθηγητής Ιωάννης Λιανός.

Οι απαντήσεις του κ. Λιανού στο «σελφ σέρβις» δόθηκαν στον απόηχο δύο σημαντικών εκδηλώσεων, που διεξήχθησαν στην Αθήνα στις 28 και 29 Ιουνίου, της εξαμηνιαίας συνεδρίασης της Γενικής Διεύθυνσης Ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (DGs meeting),η οποία πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά εκτός Βρυξελλών, και του πρώτου Athena Competition Law and Policy Forum, που διοργανώθηκε με τη συμμετοχή προέδρων και εκπροσώπων περισσότερων των τριάντα Αρχών Ανταγωνισμού από όλο τον κόσμο.

σελφ σέρβις: Στο Athena Forum καταθέσατε πρόταση χαρτογράφησης της παγκόσμιας αλυσίδας για ειδικές κατηγορίες τροφίμων πρώτης ανάγκης παγκοσμίως. Τι περιλαμβάνει;

Ιωάννης Λιανός: Θα την παρουσιάσω και στην επερχόμενη σύσκεψη της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για θέματα ανταγωνισμού, στις 21-22 Ιουλίου. Περιλαμβάνει τη σύσταση μιας επιτροπής ακαδημαϊκών εμπειρογνωμόνων, που ασχολούνται με τα θέματα των παγκόσμιων αλυσίδων τροφίμων, οι οποίοι θα προσπαθήσουν να χαρτογραφήσουν τις επιπτώσεις της κρίσης στην Ουκρανία σε συγκεκριμένες αλυσίδες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα λιπάσματα –ιδιαίτερα η κατηγορία λιπασμάτων ποτασίου και φωσφόρου–, για τα οποία υπάρχουν ορισμένοι παραγωγοί στον κόσμο, κυρίως σε Λευκορωσία και Καναδά. Λόγω των δυτικών κυρώσεων, οι Λευκορώσοι παραγωγοί τους τίθενται εκτός των διεθνών αλυσίδων εφοδιασμού και ισχυροποιούνται άλλοι, οι οποίοι πλέον δρουν σε μια πολύ πιο στενά ολιγοπωλιακή αγορά. Τις σχετικές αλλαγές πρέπει να τις χαρτογραφήσουμε, ώστε να δούμε ποιες επιχειρήσεις παίζουν κομβικό ρόλο στις διεθνείς αλυσίδες τροφίμων στη συγκυρία της γεωπολιτικής κρίσης. Και μόνο το γεγονός ότι θα μπορέσουμε να δημοσιεύσουμε έρευνες και να εντοπίσουμε συγκεκριμένες περιοχές «εμφράγματος» στην εφοδιαστική αλυσίδα τροφίμων –τα λεγόμενα choke-points ή bottle-necks–, καυτηριάζοντάς τα δημοσίως, ενδεχομένως θα συμβάλλει αποτρεπτικά.

Η σύμπτωση των φαινομένων είναι εκρηκτική

σ.σ.: Πόσο εκτεθειμένη είναι η Ελλάδα σε αυτή τη διεθνή κρίση, ειδικά σε κατηγορίες προϊόντων όπως τα σιτηρά, οι τιμές των οποίων διαμορφώνονται και χρηματιστηριακά;

Ι.Λ: Η Ελλάδα έχει όντως υψηλό βαθμό εξάρτησης στα σιτηρά, αλλά υπάρχουν χώρες περισσότερο εκτεθειμένες, όπως η Τουρκία. Σε ό,τι αφορά τους χρηματιστηριακούς δείκτες των commodities, όταν υπάρχει στην αγορά η προσδοκία ελλείψεων και αύξησης των τιμών, ενίοτε παίζονται κερδοσκοπικά παιχνίδια. Το θέμα μάς αφορά όλους, αλλά δεν είναι καθαρά ζήτημα εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού. Σχετίζεται με τον τρόπο που έχουν σχεδιαστεί αυτές οι αγορές εδώ και δεκαετίες. Επειδή δεν έχουμε ξαναζήσει μια τέτοια εμπειρία μαζικής επιρροής των δεικτών των commodities σε πάρα πολλές κατηγορίες, ταυτόχρονα, πρέπει να δει κανείς το συνολικό σχεδιασμό.

σ. σ.: Εφόσον τα εν λόγω χρηματιστηριακά παιχνίδια παίζονται εδώ και δεκαετίες, ποιο είναι το πρωτόγνωρο σήμερα;

Ι.Λ: Το ότι το φαινόμενο αυτό ως συνέπεια της γεωπολιτικής κρίσης έχει επεκταθεί σε πολλές αγορές. Στην αλυσίδα των τροφίμων το μεγαλύτερο μέρος του κόστους οφείλεται στην ενέργεια, ένα μέρος του στους σπόρους, ένα άλλο στα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα. Επειδή η ενέργεια ανατιμάται παντού, επιδρά παντού στις τιμές των προϊόντων. Η διαφορά είναι ότι τώρα εκτός από την ενέργεια επηρεάζονται, ταυτόχρονα, και τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα σε πολύ μεγάλες αγορές συγκεκριμένων προϊόντων, όπως π.χ. των σιτηρών και της σόγιας. Η σύμπτωση των φαινομένων είναι που δημιουργεί το σημερινό εκρηκτικό κοκτέιλ.

Απαιτείται συντονισμός

σ. σ.: Έκτακτες καταστάσεις σημαίνει έκτακτη αντιμετώπιση;

Ι.Λ.: Αναλάβαμε πρωτοβουλίες, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων μας, από πολύ νωρίς. Έχουμε κάνει επιτόπιους ελέγχους σε αρκετές αλυσίδες σούπερ μάρκετ, στην αγορά των προμηθευτών, στην ενέργεια και σε αγροχημικές εταιρείες. Ίσως είμαστε από τις πρώτες επιτροπές ανταγωνισμού στην Ευρώπη, που έκαναν τόσους ελέγχους από την προηγούμενη άνοιξη –τους περισσότερους αριθμητικά στην Ευρώπη πέρυσι. Όμως υπάρχουν περιπτώσεις, όπως των λιπασμάτων, που δεν μπορούμε να λύσουμε μόνοι μας το πρόβλημα, επειδή οι προβληματικές πρακτικές εκδηλώνονται ενδεχομένως εκτός Ελλάδας ή και ΕΕ. Συνεπώς για να υπάρξει αποτέλεσμα, απαιτείται συντονισμός πολλών αρχών ανταγωνισμού. Το πρόβλημα, βλέπετε, εκδηλώθηκε απότομα, από το Φεβρουάριο και έπειτα. Αν λυθεί, θα υπάρξει ευεργετική επίδραση όχι μόνο για τους Έλληνες αγρότες και καταναλωτές, αλλά παγκοσμίως.

«Πύραυλοι και φτερά»

σ.σ.: Στα τέλη Ιουλίου θα παρουσιάσετε τα αποτελέσματα της έρευνάς σας για τα πετρελαιοειδή. Τι να περιμένουμε;

Ι.Λ.: Έχουμε χαρτογραφήσει όλη την αλυσίδα των πετρελαιοειδών, από τα διυλιστήρια έως τη λιανική και εστιάζουμε το ενδιαφέρον μας στο φαινόμενο «rockets and feathers» (πύραυλοι και φτερά). Η έκφραση περιγράφει το φαινόμενο ασυμμετρίας ανάμεσα στην αύξηση των τιμών λιανικής στα πετρελαιοειδή, που εκτοξεύονται σαν πύραυλος σε περιόδους ανόδου των διεθνών τιμών πετρελαίου, και της αργής αποκλιμάκωσής τους, σαν πτώση φτερού, όταν πέφτουν οι διεθνείς τιμές. Το μελετούμε από το 2020 και μας ενδιαφέρει πάρα πολύ, καθώς στη διάρκεια της πανδημίας έπεσε σημαντικά η διεθνής τιμή του πετρελαίου, ενώ κατόπιν, λόγω πολέμου και ενεργειακής κρίσης, αυξήθηκε εξίσου σημαντικά. Είναι μια πολύ καλή περίοδος από άποψη εμπειριών να εξετάσουμε κατά πόσο η μείωση τιμής περνάει στον καταναλωτή, όταν μειώνεται η διεθνής τιμή του πετρελαίου, σε σύγκριση με τις ανατιμήσεις του, που περνούν άμεσα στη λιανική. Θέλουμε λοιπόν να ελέγξουμε, αν συγκαταλεγόμαστε μεταξύ των αγορών που εκδηλώνεται το σχετικό φαινόμενο. Οι πρώτες ενδείξεις μας δείχνουν πως ναι. Θα δημοσιεύσουμε τα αποτελέσματα σχετικά με την έντασή του, τις επιπτώσεις του στην τσέπη του καταναλωτή, αλλά και τις εξοικονομήσεις γι’ αυτόν, αν δεν εκδηλωνόταν.

Η παρακολούθηση της αγοράς των σούπερ μάρκετ

σ.σ.: Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα κοινής γνώμης της MRB ένα 76% του κοινού θεωρεί ότι υπάρχει αισχροκέρδεια. Πώς μπορεί η Επιτροπή Ανταγωνισμού να παρέμβει;

Ι. Λ.: Ως Επιτροπή Ανταγωνισμού δεν παρεμβαίνουμε παρά μόνον εφόσον η «αισχροκέρδεια» συνδέεται με την ύπαρξη καρτέλ ή την κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης στην αγορά κάποιων επιχειρήσεων. Ειδικά στον τομέα των προϊόντων σούπερ μάρκετ κάναμε μια κλαδική έρευνα τον Απρίλιο του 2020 και έκτοτε δημιουργήθηκε το Παρατηρητήριο Σούπερ Μάρκετ, μια πλατφόρμα που παρακολουθεί περισσότερα από 2.000 προϊόντα σε σταθερή βάση. Χαρτογραφούμε διαρκώς την αγορά, παρεμβαίνοντας εφόσον υπάρχουν ενδείξεις εναρμονισμένων πρακτικών. Στον κλάδο των σούπερ μάρκετ έχει ενδιαφέρον να δούμε σε ποιες χώρες υπήρξε μικρότερη επίπτωση του πληθωρισμού στα τρόφιμα, όπως στη Γαλλία και στο Βέλγιο. Η Γαλλία π.χ. έχει τρεις μεγάλες σχεδόν ισοδύναμες αλυσίδες και τρεις λίγο μικρότερες εθνικού επιπέδου, όπως και σημαντικούς ομίλους αγορών, που ανταγωνίζονται έντονα μεταξύ τους, ενώ έχει και μεγάλη εθνική παραγωγή, με σημαντικούς μεταποιητές τροφίμων.

Μια υπόθεση εργασίας είναι ότι ο ανταγωνισμός, δεδομένης και της σημαντικής εθνικής παραγωγής, διατηρεί χαμηλά τις τιμές, ενώ στο ίδιο αποτέλεσμα οδηγεί η μεγάλη διαπραγματευτική δύναμη των αλυσίδων και των ομίλων αγορών έναντι των προμηθευτών. Στην Ελλάδα οι έρευνες έδειξαν ότι υπάρχει πλέον σημαντική απόσταση της πρώτης αλυσίδας από τις υπόλοιπες, η οποία και αυξάνεται. Σήμερα διαμορφώνονται νέες ισορροπίες στον κλάδο, καθώς κάποιες αλυσίδες επεκτείνονται κατόπιν συγκέντρωσης του δυναμικού των τοπικών αγορών. Από την άλλη, η εκρηκτική ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου και στα προϊόντα του σούπερ μάρκετ ενισχύει τον ανταγωνισμό, ενώ με ενδιαφέρον βλέπουμε την ανάπτυξη των dicsounters και άλλων μοντέλων διανομής, που επίσης αυξάνουν την ένταση του ανταγωνισμού στις τιμές και συνεπώς το πλεόνασμα του καταναλωτή. Σε κάθε περίπτωση θα επέμβουμε ξανά στη συγκεκριμένη αγορά, σε συνέχεια της κλαδικής έρευνας του 2020, εφόσον ολοκληρώσουμε την επικαιροποίηση των στοιχείων, πράγμα που ήδη έχει ξεκινήσει.