Κάθε φορά που οι κοινωνίες δοκιμάζονται, έρχονται στην επιφάνεια οι εγγενείς αδυναμίες των ισχυόντων συστημάτων διακυβέρνησης και ενισχύεται η ανάγκη ανατροπής βασικών πεποιθήσεων στις οποίες στηρίζουν την αποδοχή τους. Μπορούμε σήμερα να ελπίζουμε σε μια ουσιαστική εξέλιξη των θεσμών που ρυθμίζουν τις οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις, ως συνέπεια της κρίσης που προκάλεσε ένας ιός, ο οποίος έφερε στην επιφάνεια χρονίζουσες στρεβλώσεις, οδηγώντας διεθνώς τις κοινωνίες στα όρια αντοχής τους;

Μπορεί τα σημάδια μέχρι στιγμής να μην είναι αισιόδοξα, όμως η ιστορία διδάσκει πως από πρωτοφανείς και βαθιές ανατροπές των δεδομένων ξεπηδούν νέες ιδέες, που οδηγούν σε μια καινούργια -ευσταθή για κάποιο χρονικό διάστημα- ισορροπία. Μακροπρόθεσμα, ισχυροποιείται η αμφισβήτηση των κοινωνικών στρεβλώσεων και αποβάλλονται από το νέο υγιή κοινωνικό οργανισμό οι αρτηριοσκληρωτικές ιδέες, που τον εξασθενούν.

Για όσους εξετάζουν την επιφάνεια των πραγμάτων και έχουν δυσανεξία στις αλλαγές, από θέση ή από φύση, τα κυρίαρχα διεθνώς μοντέλα διακυβέρνησης άντεξαν στην προηγούμενη κρίση, αφού έως και σε χώρες που υπέφεραν από βαθιά ύφεση σημειώθηκαν αναπτυξιακές τάσεις. Τι δείχνει όμως η μελέτη σε βάθος των δεδομένων, ακόμη και πριν την εκδήλωση της πανδημίας; Το 2007 το παγκόσμιο δημόσιο χρέος ανερχόταν σε 142 τρισ. δολάρια, περίπου δυόμιση φορές μεγαλύτερο του παγκόσμιου ΑΕΠ. Πριν την πανδημία, τον Ιανουάριο του 2020, είχε εκτοξευτεί στα 257 τρισ. δολάρια, όπως αναφέρει το Διεθνές Χρηματοπιστωτικό Ινστιτούτο, τρεισήμισι φορές πάνω από το παγκόσμιο ΑΕΠ. Τον περασμένο Μάρτιο, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας προειδοποιούσε πως οι άνεργοι και οι υποαπασχολούμενοι θα αυξηθούν, λόγω της νέας κρίσης, κατά ένα δισεκατομμύριο. Αντίστοιχα δυσοίωνα είναι τα στοιχεία και για τη χώρα μας, που δεν ξεφεύγει από τον γενικό κανόνα της αντίστασης στην αναθεώρηση αποτυχημένων πολιτικών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, τον Νοέμβριο θα καταγράφουμε σχεδόν 5 δισ. ευρώ απώλεια τζίρου για τις επιχειρήσεις, στο 1 δισ. ευρώ υπολογίζεται η απώλεια εισοδήματος για τα νοικοκυριά, ενώ κάθε μήνας lockdown εκτιμάται πως κοστίζει περί τις 50.000 θέσεις εργασίας.

Η αδράνεια, η ιδιότητα που κάνει ένα σώμα να αντιστέκεται σε οποιαδήποτε μεταβολή της κινητικής του κατάστασης, εκφράζεται και στη διατήρηση απόψεων που δεν συνάδουν με τις απαιτήσεις της νέας πραγματικότητας, κυρίως από όσους έχουν ήδη θέση εξουσίας ή προσβλέπουν σε ηγεμονία στον τομέα τους. Γινόμαστε θεατές τιτανομαχιών, σε πεδία της οικονομίας που είναι σήμερα προνομιακοί χώροι για όσους επενδύουν σε υψηλά κέρδη και καταξίωση, ακόμη και στην κατάκτηση μονοπωλιακών θέσεων. Ορισμένες επιχειρήσεις, με την ανοχή, αν όχι και με τη σύμπραξη των κυρίαρχων θεσμών, έχουν ήδη καταφέρει τον στόχο τους, και μάλιστα σε τομείς νευραλγικούς για τη ζωή των πολιτών. Όμως, τι αξία έχει μακροπρόθεσμα η ηγεμονία, όταν η δυνατότητα παραγωγής αξίας των ηγεμονευόμενων κατρακυλά;

Ποιος επιχειρηματίας με σκέψη απαλλαγμένη από αρτηριοσκληρωτικές λογικές, θα επιθυμούσε να κυριαρχήσει σε οποιαδήποτε αγορά σβήνοντας από τον χάρτη τους μικρότερους επιχειρηματίες του κλάδου του, όταν αυτοί, ειδικότερα στην περίπτωση χωρών όπως η δική μας, εξασφαλίζουν την επιβίωση ενός συγκλονιστικά μεγάλου αριθμού πολιτών; Ποιος μπορεί να πιστέψει πως οι προκαλούμενοι τριγμοί δεν θα δημιουργούσαν ένα τσουνάμι, που θα έπληττε και τον ίδιο; Κι όμως…

Η οικονομική κρίση που βασάνισε για πάνω από μια δεκαετία τη χώρα θα έπρεπε να έχει ήδη οδηγήσει σε αναθεώρηση πολλών από τις απόψεις που την επέτειναν. Η πολυπαραγοντική νέα κρίση δεν αφήνει πολλά περιθώρια. Είναι ζωτικής σημασίας, και άρα μονόδρομος, να λειτουργήσει ως ευκαιρία αναδιατύπωσης βασικών αρχών λειτουργίας της αγοράς και της κοινωνίας. Για να εκλείψουν τα οράματα για ηγεμονίες, αλλά και ο κίνδυνος επικράτησης ισχυρών σε έρημες χώρες.

Ο Άλντους Χάξλει, στο βιβλίο του «Brave New World», περιέγραφε το 1932 ένα δυστοπικό μέλλον, όπου ο έλεγχος των πολιτών δεν απαιτούσε, όπως στην οργουελική εκδοχή, φυσική βία, αλλά τον έλεγχο του μυαλού. Το μυαλό είναι πάντα το κλειδί. Ιδίως μετά από μια μεγάλη κρίση, οι πολίτες έχουν να διαλέξουν μεταξύ μιας νέας, απαλλαγμένης από πολλές στρεβλώσεις της προηγούμενης, κοινωνική συνοχή και μιας ακόμη πιο σκοτεινής περιόδου, που έστω για μικρό χρονικό διάστημα, θα προκαλέσει τραγικές απώλειες. Όσο πιο γρήγορα συνειδητοποιήσουμε την ατομική μας ευθύνη στην ενίσχυση της ελεύθερης σκέψης, τόσο πιο γρήγορα θα βρεθούμε πιο κοντά σε αυτό που η επιβίωση του ανθρώπινου είδους απαιτεί.