Τα νέα που μας έρχονται τελευταίως από τις διάφορες επιτροπές της ΕΕ και την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (European Food Standard Agency ή EFSA) είναι άκρως ανησυχητικά. Στο τέλος του Δεκέμβρη μάθαμε σχετικά με τους ελέγχους στο γενετικά τροποποιημένο υλικό των μεταλλαγμένων τροφίμων, που προέρχονται από τις ΗΠΑ, ότι στο εξής θα γίνονται μόνο στην Αμερική και όχι και στην Ευρώπη, όπως ίσχυε μέχρι τις 20 Δεκεμβρίου του 2007! Στα μέσα του Γενάρη μάθαμε κάτι ακόμα πιο ανησυχητικό: Η EFSA γνωμοδότησε ότι το κρέας και το γάλα που προέρχονται από κλωνοποιημένα ζώα είναι «πιθανώς ασφαλή»(!), άρα μπορούμε να τα καταναλώνουμε! Πόσο είναι επιστημονικώς ορθό να λες για ένα τρόφιμο ότι είναι «πιθανώς ασφαλές»;

Η κλωνοποίηση ζώων είναι νόμιμη στις ΗΠΑ από το 2001. Το 2003 ο FDA επέτρεψε τη δοκιμαστική κλωνοποίηση ζώων για την παραγωγή προϊόντων διατροφής. Αν και στη συνέχεια ίσχυσε κάποιο μορατόριουμ, θεωρείται πολύ πιθανό να έχει διατεθεί στην αγορά κρέας και γάλα που προέρχονται από κλωνοποιημένα ζώα. Στα τέλη του 2006, ο FDA δημοσιοποίησε μελέτη αξιολόγησης, σύμφωνα με την οποία το γάλα και το κρέας από κλωνοποιημένα ζώα είναι ασφαλή για την κατανάλωση, οπότε δεν χρειάζεται καν η επισήμανση των προϊόντων τους.

Η εν λόγω θέση στηρίχθηκε σε αποτελέσματα συγκριτικών τεστ που πραγματοποίησε ερευνητικό κέντρο στη Νεβάδα (ΗΠΑ) σχετικά με τη σύσταση του γάλακτος και του κρέατος κλωνοποιημένων ζώων, σε σύγκριση με τη σύσταση αντίστοιχων προϊόντων από φυσικά αναπαραγόμενα ζώα, που έδειξαν ότι, εκτός ελαχίστων περιπτώσεων, δεν υπάρχουν μεταξύ τους σημαντικές διαφορές (διατροφικές ή τοξικολογικές) ως προς τις πρωτεΐνες, τα λίπη, τα μέταλλα και τις βιταμίνες. Κι όμως, το Κέντρο Ασφάλειας Τροφίμων των ΗΠΑ εξέφρασε επιφυλάξεις, καθώς θεώρησε ότι το δείγμα των ζώων που εξετάστηκαν ήταν μικρό!

Παιχνίδι με τις λέξεις και την υγεία

Στην ΕΕ τα τρόφιμα που περιέχουν ουσίες, οι οποίες δεν γνωρίζουμε αν είναι 100% ασφαλείς, μπορεί να είναι είτε «μη ασφαλή», μέχρι της αποδείξεως του εναντίου, είτε «ασφαλή», μέχρι να αποδειχθούν «μη ασφαλή». Φαίνεται ότι πρόκειται για ένα παιχνίδι με τις λέξεις, αλλά πίσω από αυτές κρύβονται πολλά επιστημονικά και εμπορικά μυστικά. Για να αποδειχθεί ότι ένα τρόφιμο είναι ασφαλές για τον άνθρωπο πρέπει να έχει αποκλειστεί το ενδεχόμενο ότι του προκαλεί ασθένειες. Στον βαθμό που δεν υπήρχαν τα σχετικά ερευνητικά τεκμήρια για ένα συγκεκριμένο τρόφιμο, μέχρι τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας αυτό κρίνονταν «μη ασφαλές» για την κατανάλωση.

Ωστόσο, από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 η ΕΕ -υπό τις πιέσεις προφανώς των ΗΠΑ- άρχισε να αναθεωρεί αυτή την πρακτική της. ‘Ετσι, ενώ είναι πειραματικά βεβαιωμένο σήμερα ότι η κατανάλωση Γενετικά Τροποποιημένων Οργανισμών (ΓΤΟ) από κάποια ζώα, όπως τα ποντίκια, προκαλεί στον οργανισμό τους δυσλειτουργίες, επειδή δεν υπάρχουν αποτελέσματα από μελέτες στον ανθρώπινο οργανισμό, τα τρόφιμα από ΓΤΟ θεωρούνται ασφαλή! Να, λοιπόν, που το αντίστοιχο τείνει να συμβεί τώρα και με τα τρόφιμα που προέρχονται από κλωνοποιημένα ζώα -αγελάδες, χοίρους κλπ!

“Πιθανώς ασφαλές” δεν υπάρχει

Ποιον να πιστέψουμε; Τους μεν, που ισχυρίζονται ότι τα προϊόντα από κλωνοποιημένα ζώα δεν διαφέρουν σε τίποτα από τα κανονικά, όπως ο καθηγητής Βιοχημείας, κ. Αθ. Παπαβασιλείου, που υποστηρίζουν ότι δεν θα υπάρξει κανένας αντίκτυπος στην ανθρώπινη υγεία -αν και δεν έχουν γίνει μελέτες- ή τους δε, που όντας επιφυλακτικοί, όπως ο καθηγητής γενετικής, κ. Σ. Αλαχιώτης, υποστηρίζουν ότι η κλωνοποίηση ενέχει τεράστιο ρίσκο, επισημαίνοντας ότι οι κλώνοι ενός υγιούς και δυνατού ζώου διόλου δεν συνεπάγεται ότι έχουν αποκτήσει τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά, αφού κατά κανόνα συντηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα με φάρμακα;

Για την επιστήμη δεν ισχύει ότι ένα τρόφιμο μπορεί να είναι ταυτόχρονα «ασφαλές» και «μη ασφαλές». Ο γράφων απορεί όταν κορυφαίοι επιστήμονες, όπως οι προαναφερόμενοι, υποστηρίζουν άκρως αντίθετες θέσεις. Σε κάθε περίπτωση, είτε πρόκειται για τρόφιμο από ΓΤΟ είτε για κρέας ή γάλα από κλωνοποιημένα ζώα, οι έλεγχοι οφείλουμε να είναι ενδελεχείς όσον αφορά, παραδείγματος χάριν, στα εξής:

  • Ποιες είναι οι επιπτώσεις τους τόσο για τον άνθρωπο όσο και για το περιβάλλον; Επί χρόνια υποθέταμε πως οι ΓΤΟ είναι ουδέτεροι προς το περιβάλλον, μέχρις ότου αποδείχθηκε η εχθρότητά τους, αφού μειώνουν δραστικά τη βιοποικιλότητα.
  • Πόσο ζουν τα κλωνοποιημένα ζώα; Θυμηθείτε το παράδειγμα του πρώτου κλωνοποιημένου προβάτου, της Ντόλι. Σημαίνει κάτι, μήπως, ο μικρός κύκλος ζωής τους για την ασφάλεια μακροπρόθεσμα των ανθρώπων που καταναλώνουν προϊόντα τους; 
  • Τα κλωνοποιημένα ζώα μήπως είναι πιο επιρρεπή σε ασθένειες, άρα πιο πολύ φαρμακο-εξαρτώμενα; Αν ναι, φανταστείτε πόσο περισσότερα αντιβιοτικά θα «τρώμε» μαζί με το κρέας ή το γάλα τους.

Αν δεν απαντηθούν τέτοιου είδους ερωτήματα, μετά από ενδελεχείς έρευνες, δεν μπορεί καν να υποθέτουμε ότι τα τρόφιμα αυτά είναι «πιθανώς ασφαλή». Απορία: Η EFSA πώς μπορεί;

Κλωνοποιημένα… κελεύσματα

Υπάρχει και το δεύτερο φάουλ της EFSA, που υποστηρίζει ότι το κλωνοποιημένο κρέας και γάλα δεν χρειάζονται ειδική επισήμανση ενημέρωσης του καταναλωτή σχετικά με την ταυτότητά τους. Δηλαδή, στην περίπτωση που θεσμοθετηθεί η πρόταση της EFSA, σε λίγα χρόνια δεν θα ξέρουμε ποια μπριζόλα στο σούπερ μάρκετ είναι από κανονική αγελάδα και ποια από κλωνοποιημένη! Αλλά η αποστέρηση του ελάχιστου δικαιώματος όλων μας στην ενημέρωση και στην επιλογή του τι βάζουμε στο πιάτο μας είναι πράξη εφιαλτική! Είναι απαράδεκτη! Αλήθεια, η εγχώρια ελεγκτική αρχή, ο ΕΦΕΤ, τι πολιτική είναι διατεθειμένη να ακολουθήσει σε μια τέτοια περίπτωση; Θα υπακούσει στα… κλωνοποιημένα κελεύσματα της EFSA;

Τα πλείστα προβλήματα που προκύπτουν άμεσα και επιζητούν ξεκάθαρες απαντήσεις άπτονται νομικών ζητημάτων (πόσο νόμιμες είναι οι προτάσεις της EFSA;), όπως και ζητημάτων της βιοηθικής (μέχρι ποιο σημείο μπορούμε να επεμβαίνουμε στο γενετικό υλικό των φυτών και των ζώων;).

“Σπεύδε βραδέως”

Στην Ελλάδα, από την εποχή που η Αθηνά με το κλαδί ελιάς έγινε η νονά της σημερινής μας πρωτεύουσας, η ελιά είναι σύμβολο μακροζωίας και σοφίας. Γιατί; Διότι μεγαλώνει αργά! Τόσο απλό είναι το μυστικό της! ‘Οσα φυτά και ζώα αφήνονται, χωρίς στρες, να μεγαλώνουν με τους φυσιολογικούς εσωτερικούς τους ρυθμούς, σε ένα περιβάλλον χωρίς επιταχυντικές ουσίες (ορμόνες ανάπτυξης, αντιβιοτικά, φυτοφάρμακα κλπ), παράγουν σαφώς πιο υγιή και πιο εύγευστα προϊόντα.

Η βιολογική γεωργία και κτηνοτροφία κάνει πράξη το «σπεύδε βραδέως», πράγμα που με βιοχημικούς όρους συνοπτικά σημαίνει τα εξής: Οι μεταβολικές αντιδράσεις κάθε οργανισμού αναφέρονται στον πρωτογενή μεταβολισμό του (την ανάπτυξη) και στον δευτερογενή μεταβολισμό του (τη βιοσύνθεση χρωστικών, αρωματικών και αντιοξειδωτικών ενώσεων). ‘Οσοι οργανισμοί, λοιπόν, δεν στρεσάρονται κατά την ανάπτυξή τους, έχουν τον χρόνο και τη βιοσυνθετική ενέργεια να σχηματίζουν εκείνες ακριβώς τις ενώσεις, που χαρίζουν άριστα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και υψηλή διατροφική αξία. Αυτή είναι η βασική αρχή της βιολογικής καλλιέργειας. Είτε ως παραγωγοί είτε ως μεσάζοντες είτε ως απλοί καταναλωτές πρέπει, λοιπόν, να την επιζητούμε και να την επιβραβεύουμε.

Info:
Ο κ. Γιάννης Ζαμπετάκης είναι λέκτορας Χημείας Τροφίμων στο Τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών και Lead Auditor (HACCP & ISO22000, ISO9001).

Το άρθρο δημοσιεύεται στο τεύχος 371 του περιοδικού των εκδόσεων Comcenter, “σελφ σέρβις”.