Οι επιχειρήσεις ενδιαφέρονται ουσιαστικά για το ΕSG ή μόνο επιφανειακά; Πόσο αξιόπιστα είναι τα ESG ratings και ποιος αξιολογεί τους διεθνείς οίκους αξιολόγησής τους; Πόσο διαδεδομένες είναι οι πρακτικές του «πράσινου ξεπλύματος» (green washing) και πώς αντιμετωπίζονται; Ο δρ. Γιώργος Σκιαδόπουλος, καθηγητής Χρηματοοικονομικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και στο Queen Mary, διευθυντής του Institute of Finance and Financial Regulation, είχε ταράξει τα νερά, μιλώντας στην ενότητα «ΕSG-Food Industry and Retail in Action», στο πλαίσιο του 17ο Food Retail Summit, θέτοντας κρίσιμα ερωτήματα, όπως τα προαναφερόμενα.

Όπως ξεκαθαρίζει ο δρ. Σκιαδόπουλος, το green washing δεν αφορά μόνο εταιρείες που, για παράδειγμα, προβαίνουν σε παραπλανητικούς περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς χρησιμοποιώντας αθέμιτες διαφημιστικές πρακτικές. Αφορά εξίσου κάποια αυτοαποκαλούμενα «πράσινα fund», που παρουσιάζουν τις επενδύσεις τους ως δήθεν φιλικές στο περιβάλλον, όταν στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Μπορεί, όμως, να αφορά και ολόκληρα κράτη, λέει ο συνομιλητής μας, φέρνοντας ως παράδειγμα greenwashing τις διαχρονικές διακηρύξεις των ελληνικών αρχών περί βιώσιμης ανάπτυξης, ενόσω νησιά του Αιγαίου, όπως η Μύκονος, βουλιάζουν απ’ το «τσιμέντο»…

Ο κ. Σκιαδόπουλος δεν διστάζει να αμφισβητεί τεκμηριωμένα τις πρακτικές ή ακόμα και τα κίνητρα των οίκων αξιολόγησης ΕSG. Ο πολυσχιδής επιστήμονας, ο οποίος είναι ερευνητικός εταίρος στο Bayes Business School του City University of London και μέλος του Consultative Working Group on Investor Trends & Research of the European Securities Markets Authority (ESMA) Risk Standing Committee, μιλά στο «σελφ-σέρβις» για τις προκλήσεις και τις αντιφάσεις του ΕSG, διαλύοντας διαδεδομένους μύθους και αποκαθιστώντας άβολες αλήθειες.

Για την ιστορία…
Αν ρωτούσαμε προ δεκαετίας έναν μάνατζερ κάποιας ελληνικής –μικρής ή μεσαίας– επιχείρησης, αν γνωρίζει τι σημαίνει ΕSG, το πιθανότερο είναι να απαντούσε αρνητικά. Κι όμως, το εν λόγω ακρωνύμιο, που αναφέρεται στο τρίπτυχο Περιβάλλον-Κοινωνία-Διακυβέρνηση (Εnvironment-Society-Governance) ως πυλώνα της βιώσιμης ανάπτυξης, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη διεθνή βιβλιογραφία το 2004. Ο τότε Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Κόφι Ανάν ανέθεσε σε διεθνείς εμπειρογνώμονες, να εκπονήσουν επιστημονική μελέτη σχετικά με το πώς οι επιχειρήσεις οφείλουν και μπορούν να νοιαστούν για τη φύση και τους ανθρώπους, για την ευημερία των εργαζομένων και την προστασία των καταναλωτών όχι μόνο στο πλαίσιο επίδειξης της κοινωνικής τους ευθύνης, αλλά και ως μοχλό ανάπτυξης. Έκτοτε η ανάδειξη του κινδύνου της κλιματικής αλλαγής ως μείζονος απειλής για τον άνθρωπο και τη διεθνή οικονομία έφερε το ESG στο κέντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος των επιχειρήσεων και των θεσμών που σχετίζονται με τη δράση τους. Εταιρικά σλόγκαν όπως «Να τα πηγαίνεις καλά, κάνοντας το καλό» (Doing well by doing good) ή «Όποιος νοιάζεται κερδίζει» (Who Cares, Wins) συμπυκνώνουν μια αντίληψη για το επιχειρείν, που φιλοδοξεί να συνδέσει την περιβαλλοντική, κοινωνική και εταιρική υπευθυνότητα με τη βελτίωση των οικονομικών δεικτών. Εδώ και τουλάχιστον πέντε χρόνια τα κριτήρια ESG έχουν εισέλθει στα διεθνή χρηματιστήρια, στις τραπεζικές αναλύσεις, στις ευρωπαϊκές Οδηγίες και στο εθνικό δίκαιο. Οι εκθέσεις βιώσιμης ανάπτυξης των επιχειρήσεων, οι δείκτες ESG των μεγάλων οίκων αξιολόγησης (Stanard&Poors, Moody’s, MCSI κ.ά.) επηρεάζουν τις αποφάσεις των διεθνών επενδυτών και των κεφαλαιαγορών, τα κριτήρια των τραπεζών για τη χορήγηση εταιρικών δανείων, τη χρηματοδότηση και την επιλογή αναδόχων των μεγάλων έργων (συμπεριλαμβανομένων των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης), όπως και την έκδοση «πράσινων» ομολόγων.

Το φαινόμενο greenwashing

σελφ σέρβις: Λέξεις όπως «βιωσιμότητα» και «diversity» έχουν γίνει της μόδας, αλλά πολλές φορές χρησιμοποιούνται επιφανειακά. Τι πρέπει να προσέξουν οι επιχειρήσεις FMCG, προκειμένου να μη δίνουν την εντύπωση ότι αντιμετωπίζουν το ΕSG ως επικοινωνιακό τρικ;

Γιώργος Σκιαδόπουλος: Παγκοσμίως συναντάμε περιπτώσεις εταιρειών, ενίοτε και κάποιων του κλάδου των FMCG, να υποστηρίζουν ότι ακολουθούν πρακτικές ESG, αλλά στην πραγματικότητα αντί αυτού (φαινόμενο greenwashing) να τις χρησιμοποιούν είτε ως εργαλείο μάρκετινγκ ή/και για να διαφύγουν της προσοχής του νομοθέτη. Αυτό αναδεικνύει τον πολύ σημαντικό ρόλο που έχουν να επιτελέσουν οι εποπτικές αρχές για την αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων. Ο εντοπισμός τους δεν είναι εύκολη υπόθεση, καθώς απαιτεί διαρκή επιτήρηση και τεχνογνωσία. Εφόσον το νομοθετικό πλαίσιο γίνει αυστηρό, με την υιοθέτηση ποινών για τους παραβάτες, και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί αποτελεσματικότεροι, οι επιχειρήσεις θα γίνουν πιο προσεκτικές ώστε αυτά που λένε να είναι αντίστοιχα με όσα στην πραγματικότητα κάνουν (walk the talk). Ειδικότερα για τις εταιρείες FMCG, η εκάστοτε Επιτροπή Ανταγωνισμού έχει πρωτεύοντα ρόλο να διαδραματίσει.

Το ζήτημα της απόκλισης των αξιολογήσεων ESG

σ. σ.: Πόσο αξιόπιστες είναι οι αξιολογήσεις ΕSG; Έχετε πει ότι τα αποτελέσματα διαφορετικών οίκων έχουν μεγάλο βαθμό απόκλισης. Σε τι οφείλεται αυτό;

Γ. Σ.: Πράγματι, οι αξιολογήσεις ΕSG (Environmental- Social-Governance) που λαμβάνει η εκάστοτε εταιρεία μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από οίκο σε οίκο αξιολόγησης. Αυτό οφείλεται στο ότι καθένας τους ορίζει την έννοια του ESG με διαφορετικό τρόπο, χρησιμοποιώντας διαφορετικές κατηγορίες και συντελεστές στάθμισης για την αξιολόγηση των διαφορετικών διαστάσεων «E», «S» και «G». Ακόμα και στην περίπτωση που χρησιμοποιούν τις ίδιες κατηγορίες, μπορεί να τις μετρούν με διαφορετικό τρόπο. Ο μεγάλος αυτός βαθμός απόκλισης των αξιολογήσεων ΕSG δεν θέτει απαραίτητα θέμα αξιοπιστίας. Καταρχήν είναι αναμενόμενος, καθώς η έννοια του ΕSG είναι πολυσύνθετη και ο κάθε οίκος αξιολόγησης μπορεί να την αντιλαμβάνεται και να την ορίζει διαφορετικά. Η απόκλιση αυτή δεν είναι πρόβλημα από μόνη της, στο βαθμό που ο κάθε οίκος αξιολόγησης παρέχει με διαφάνεια την μεθοδολογία που ακολουθεί, ώστε στην συνέχεια τα ενδιαφερόμενα μέρη –επενδυτές, εταιρείες, τράπεζες και εποπτικές αρχές– να μπορούν να διακρίνουν σε ποια αξιολόγηση μπορεί να στηριχτούν. Η διάκριση αυτή προϋποθέτει ενδελεχή ανάλυση από τα ενδιαφερόμενα μέρη και την κατάλληλη εκπαίδευση τους.

Διαφάνεια στη μεθοδολογία και συνέπεια

σ. σ.: Σε πρόσφατη ομιλία σας, στο πλαίσιο του Food Retail Conference, διατυπώσατε μια αρκετά σοβαρή μομφή για τους οίκους αξιολόγησης: Ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχουν αποδείξεις ότι πολλοί ESG raters ουσιαστικά «μαγειρεύουν» τα στοιχεία, προκειμένου να παρουσιάζουν μια ελκυστική εικόνα για τους επενδυτές. Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος;

Γ. Σ.: Όπως σας εξήγησα, η απόκλιση των αξιολογήσεων ΕSG για την εκάστοτε εταιρεία εκ μέρους των παρόχων τέτοιων αξιολογήσεων δεν είναι πρόβλημα από μόνο του. Τα προβλήματα εμφανίζονται όταν δεν υπάρχει διαφάνεια στην μεθοδολογία που ακολουθεί ο κάθε οίκος αξιολόγησης, αναφορικά με τον υπολογισμό των αξιολογήσεων του, και ακόμα περισσότερο όταν μια μεθοδολογία δεν ακολουθείται με διαχρονική συνέπεια (consistency) αλλά κατά το δοκούν (ad-hoc), προκειμένου να εξυπηρετηθούν αλλότριοι προς τον στόχο της αξιολόγησης σκοποί.
Υπάρχει ήδη επιστημονική έρευνα που δείχνει ότι δυστυχώς κάτι τέτοιο συμβαίνει. Ειδικότερα, η έρευνα δείχνει ότι τουλάχιστον ένας από τους πλέον γνωστούς οίκους αξιολόγησης αναδιαμορφώνει τις ήδη δημοσιοποιημένες παρελθούσες αξιολογήσεις του, ώστε να τις κάνει πιο ελκυστικές προς χρήση από πελάτες-επενδυτές, καθώς οι τελευταίοι τις χρησιμοποιούν στα μαθηματικά τους υποδείγματα διαμόρφωσης των επενδυτικών χαρτοφυλακίων. Η αναδιαμόρφωση των παρελθουσών αξιολογήσεων για την προσέλκυση πελατών είναι κλασική περίπτωση «μαγειρέματος στοιχείων, προκειμένου να επιτευχθεί ένα εκ των προτέρων στοχευμένο αποτέλεσμα» (data mining). Προφανώς κάτι τέτοιο δεν έχει καμία σχέση με την αξιολόγηση του ΕSG προφίλ, βάσει επιστημονικών κριτηρίων. Σε τέτοιες περιπτώσεις οι εποπτικές αρχές οφείλουν να επεμβαίνουν.

Η κλιματική πολιτική απαιτεί ισχυρή βούληση

σ. σ.: Σε επιστημονική σας μελέτη έχετε αποδείξει ότι το ενδιαφέρον των επενδυτών για την κλιματική αλλαγή συσχετίζεται άμεσα με τα ρυθμιστικά μέτρα που εισάγονται στη σχετική νομοθεσίας. Πώς αποτυπώνεται αυτό στην Ελλάδα;

Γ. Σ.: Στην πρόσφατη μελέτη μας «Dissecting Climate Risks: Are they Reflected in Stock Prices?» (Ανατέμνοντας τους Κλιματικούς Κινδύνους. Έχουν επιπτώσεις στις τιμές των μετοχών;») με τους Renato Faccini και Rastin Matin, η οποία δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Journal of Banking and Finance, προσελκύοντας το ενδιαφέρον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του ΟΟΣΑ και των ευρωπαϊκών εποπτικών αρχών, τεκμηριώσαμε τη μεγάλη σημασία των νομοθετικών παρεμβάσεων και των γενικότερων ενεργειών κλιματικής πολιτικής σε επίπεδο κοινοβουλίων. Πιο συγκεκριμένα, βρήκαμε ότι οι επενδυτές που τοποθετούνται σε μετοχές, που διαπραγματεύονται στα χρηματιστήρια των ΗΠΑ, δεν ενδιαφέρονται για τις επιπτώσεις των φυσικών καταστροφών, για το φαινόμενο του θερμοκηπίου ούτε ακόμα και για τις αποφάσεις που λαμβάνονται στις διεθνείς συνδιασκέψεις για το κλίμα, καθώς αυτές δεν είναι δεσμευτικές, ενώ μεσολαβεί και μεγάλο χρονικό διάστημα για την υιοθέτηση από τον νομοθέτη. Αντιθέτως, οι επενδυτές κινητοποιούνται και λαμβάνουν τους κλιματικούς κινδύνους υπ’ όψιν στην αποτίμηση των μετοχών, μόνο όταν η συζήτηση για τους κλιματικούς κινδύνους έρχεται στο Κογκρέσο.

Η μελέτη μας καταδεικνύει τη σημασία και τον ρόλο των νομοθετικών ρυθμίσεων στις ΗΠΑ για την διαμόρφωση της συμπεριφοράς των επενδυτών και των επιχειρήσεων αναφορικά με την κλιματική αλλαγή, κάτι που αναμένουμε να ισχύει σε οποιοδήποτε κράτος, περιλαμβανομένου του ελληνικού κράτους. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι οι όποιες νομοθετικές ρυθμίσεις να μην είναι αντιφατικές και να εφαρμόζονται με συνέπεια, ώστε να αντιμετωπιστεί η κλιματική αλλαγή. Για παράδειγμα, δυστυχώς γινόμαστε συχνά μάρτυρες της μη εφαρμογής νόμων για την προστασία του περιβάλλοντος (βλέπε περιπτώσεις αυθαίρετης δόμησης σε αιγιαλούς και παραλίες), ενώ σε κάποιες περιπτώσεις εμφανίζονται και αντιφατικές ρυθμίσεις. Πώς, για παράδειγμα, το bonus αύξησης του συντελεστή δόμησης για τα «πράσινα» κτίρια προστατεύει το περιβάλλον, από την στιγμή που τα υψηλότερα κτίρια περιορίζουν την ροή των αέριων μαζών προς τις κείμενες περιοχές, ευνοώντας εντέλει την αύξηση της θερμοκρασίας στον αστικό χώρο;

Θα πρέπει επίσης να δίνονται κίνητρα με έξυπνες λύσεις. Για παράδειγμα, σε προηγούμενη αρθρογραφία μου είχα προτείνει τη σύνδεση της κρατικής χρηματοδότησης της τοπικής αυτοδιοίκησης (δήμων και περιφερειών) με το περιβαλλοντικό της αποτύπωμα/επίδοση (footprint). Με άλλα λόγια, οι φιλικοί προς το περιβάλλον δήμοι και περιφέρειες να λαμβάνουν υψηλότερη κρατική χρηματοδότηση.

Το Institute of Finance and Financial Regulation

σ. σ.: Πέραν των άλλων δραστηριοτήτων σας, έχετε συνιδρύσει και διευθύνετε ένα πρωτοποριακό διεθνές Ερευνητικό Ινστιτούτο, το Institute of Finance and Financial Regulation (IFFR). Μιλήσετε μας για τις δραστηριότητές του στο πεδίο του ESG;

Γ. Σ.: Το Institute of Finance and Financial Regulation (IFFR), το οποίο έχω την τιμή να διευθύνω από την ίδρυσή του το 2018, είναι ένα διεθνές ερευνητικό κέντρο υπό την αιγίδα του Τμήματος Χρηματοοικονομικής Διοικητικής και Τραπεζικής του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Συνδέει τη γνώση και τις τεχνικές που προκύπτουν από τις πλέον πρόσφατες εξελίξεις στο πεδίο της έρευνας, με τις ανάγκες των επαγγελματιών και των οργανισμών (access-connect-share). Αυτό το επιτυγχάνει με τη διοργάνωση υψηλού επιπέδου εκδηλώσεων που συνεισφέρουν στο δημόσιο διάλογο (think tank forum), με την εκπαίδευση στελεχών (executive training) και με την παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών. Το Ινστιτούτο ειδικεύεται, μεταξύ άλλων, σε θέματα αποτίμησης περιουσιακών στοιχείων, διαχείρισης κινδύνων, διαχείρισης χαρτοφυλακίων, ESG, τραπεζικής, τραπεζικού δικαίου και θεσμικού πλαισίου χρηματαγορών. Η ομάδα επιστημονικών συνεργατών (Fellows) του Ινστιτούτου απαρτίζεται από διεθνώς καταξιωμένους πανεπιστημιακούς και επαγγελματίες από κορυφαία πανεπιστήμια και οργανισμούς.

Το IFFR αναπτύσσει έντονη δραστηριότητα σχετικά με το ESG διεθνώς, στα πεδία τόσο της επιστημονικής έρευνας όσο και των χρηματαγορών και οργανισμών. Στο πρόσφατο διεθνές συνέδριο ESG for Banks, Firms and Institutional Investors: Advances and Challenges 2024, που συνδιοργάνωσε για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (EBRD), είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε με υψηλούς προσκεκλημένους ομιλητές τις τελευταίες εξελίξεις και τις προσκλήσεις στο συγκεκριμένο πεδίο. Το συνέδριο αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα στον τομέα του ESG παγκοσμίως και το παρακολούθησαν εκπρόσωποι θεσμικών επενδυτών, τραπεζών, εταιρειών, εποπτικών αρχών και ακαδημαϊκοί από περισσότερες από 45 χώρες και 450 οργανισμούς κι εταιρείες. Ο χώρος του ESG απαιτεί υψηλή τεχνογνωσία και το Institute of Finance and Financial Regulation (IFFR) συμβάλλει με τις ενέργειές του σε αυτή την κατεύθυνση.