Σε ένα ιδανικό σενάριο, μια χώρα, αφού παρουσίαζε μια στρατηγική ανάπτυξης, στη συνέχεια θα εκπαίδευε ανθρώπινο δυναμικό για να την υλοποιήσει κι έτσι θα πετύχαινε τους στόχους της με την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των φόρων που πληρώνουν οι πολίτες της. Η Ελλάδα απέχει ακόμα πολύ από το να είναι πρωταγωνίστρια στο σενάριο αυτό.

Το Νοέμβριο του 2016, σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Netweek, παρουσιαζόταν το ερευνητικό έργο Local4global, στο οποίο συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, το Ινστιτούτο Πληροφορικής του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ) και το Πολυτεχνείο Κρήτης. Μια από τις επιτυχημένες εφαρμογές του έργου είχε υλοποιηθεί στην πόλη των Χανίων, όπου με τη βοήθεια αισθητήρων, οι οποίοι τοποθετήθηκαν σε φωτεινούς σηματοδότες, παρατηρήθηκε βελτίωση της κυκλοφορίας οχημάτων σε ποσοστό μέχρι και 50%, σε διάστημα μικρότερο των 2 μηνών.

Έξι μήνες μετά την παρουσίαση του άρθρου, δημοσιεύτηκε σε μέσα ενημέρωσης ένα άλλο άρθρο, το οποίο αφορούσε τις εφαρμογές «έξυπνης» πόλης που υλοποιήθηκαν στη Χαλκίδα, οι οποίες αξιοποιούσαν στο 100% λογισμικό και hardware πολυεθνικών εταιρειών. Είχαμε επικοινωνήσει τότε με τους υπεύθυνους του έργου Local4global, αλλά και με τον Δήμο Χαλκίδας. Και οι δύο πλευρές αγνοούσαν τον κοινό τόπο που θα μπορούσαν να τις συνδέσει. Έτσι, ενώ ο Δήμος Χαλκίδας θα μπορούσε να έχει βασιστεί σε μια εφαρμογή με αποδεδειγμένη επιτυχία και ενδεχομένως με χαμηλότερο κόστος, ακολούθησε την πεπατημένη.
Το συγκεκριμένο περιστατικό δεν αποτελεί την εξαίρεση του κανόνα, αλλά τον κανόνα, ο οποίος λέει ότι ένα μεγάλο ποσοστό των ερευνητικών έργων, τα οποία συνήθως επιδοτούνται από ευρωπαϊκά κονδύλια, καταλήγουν σε μια επιστημονική δημοσίευση, η οποία ξεχνιέται σε κάποιο… ψηφιακό συρτάρι.

Υπάρχουν και οι εξαιρέσεις
Το Εργαστήριο Ηλεκτρονικού Εμπορίου & Επιχειρείν, του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών (ELTRUN), με διευθυντή τον καθηγητή κ. Γεώργιο Δουκίδη, είναι το ερευνητικό κέντρο που έχει συνδεθεί με έργα που αφορούν την ψηφιοποίηση του λιανεμπορίου. Γυρνάμε πάλι στο παρελθόν, και συγκεκριμένα στο 2015, όπου σε δημοσιεύματα διαβάζουμε για το ευρωπαϊκό βραβείο που είχε κερδίσει τότε η Μαρινόπουλος ΑΕ σε συνεργασία με το ELTRUN και την Procter & Gamble Hellas. Η ερευνητική ομάδα του ELTRUN είχε αναπτύξει μια τεχνική που δοκιμάστηκε σε πραγματικό περιβάλλον, στο κατάστημα Carrefour Μαρινόπουλος στο Μαρκόπουλο Αττικής, το οποίο στη συνέχεια επανασχεδιάστηκε εξ ολοκλήρου, προκειμένου να αποτελεί ένα «πρότυπο κατάστημα», βάσει των αναγκών των καταναλωτών. Το δημοσίευμα ανέφερε ότι το συγκεκριμένο κατάστημα κατέγραψε εντυπωσιακά αποτελέσματα αναφορικά με την επισκεψιμότητα και την αγοραστική εμπειρία. Μιλώντας με τον κ. Γεώργιο Δουκίδη σχετικά με την εξέλιξη αυτής της συνεργασίας, μάθαμε ότι σε αυτό το ερευνητικό πρόγραμμα βασίστηκαν στη συνέχεια παρόμοια έργα δύο μεγάλων ελληνικών αλυσίδων τροφίμων. Ωστόσο, όπως λέει ο κ. Δουκίδης, το ELTRUN είναι μια εξαίρεση στον κανόνα των ερευνητικών κέντρων, έχοντας πολύ καλή συνεργασία με τον επιχειρηματικό κόσμο. Ακόμα όμως και σε αυτού του επιπέδου τη συνεργασία, πολλά από τα ερευνητικά έργα που υλοποιεί δεν αξιοποιούνται από ελληνικές επιχειρήσεις λιανεμπορίου, ενώ κερδίζουν την αναγνώριση σε διεθνές επίπεδο.

«Οι ελληνικές επιχειρήσεις θεωρούν ακόμα ότι τα Πανεπιστήμια και τα Πολυτεχνεία της Ελλάδας είναι χώροι στους οποίους δεν παράγεται αξιοποιήσιμο έργο», μας λέει ο κ. Δουκίδης. Η κατάσταση αυτή έχει αλλάξει αρκετά τα τελευταία χρόνια, αλλά ακόμα η σύνδεση των δύο μερών γίνεται κυρίως με τυχαίο τρόπο ή με πολύ προσωπική προσπάθεια κάποιων εργαζόμενων και από τις δύο πλευρές, που δεν αναζητούν την εύκολη λύση.

Κάπως έτσι, ξεκίνησε και η συνεργασία της Metro με το Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ). Στόχος ήταν η βελτίωση της διαδικασίας παράδοσης προϊόντων από τους προμηθευτές προς τις αποθήκες της εταιρείας. Το έργο βασίστηκε σε αλγόριθμο μηχανικής μάθησης, ο οποίος «εκπαιδεύτηκε» να αναγνωρίζει ασυνέπειες σε αυστηρά χρονοδιαγράμματα παράδοσης. Ο αλγόριθμος έχει πλέον τη δυνατότητα να παράγει δείκτες, οι οποίοι είναι διαθέσιμοι στους προμηθευτές, ώστε να γνωρίζουν την αποτελεσματικότητά τους και τα προβλήματα που δημιουργούν στη λειτουργία των καταστημάτων της Metro οι τυχόν ασυνέπειες. Όπως λέει ο κ. Γιώργος Βουτυράς, διευθυντής της γενικής διεύθυνσης πληροφορικής και οργάνωσης της Metro, «ο αρχικός στόχος ήταν να δίνει ο αλγόριθμος πετυχημένα αποτελέσματα. Στην πορεία όμως καταλάβαμε ότι για να φτάσουμε στο επίπεδο που θέλαμε, χρειαζόταν να κάνουμε διορθωτικές κινήσεις στις διαδικασίες μας. Σήμερα, απολαμβάνουμε ήδη τα οφέλη αυτής της επένδυσης, τόσο από τον περιορισμό των ελλείψεων και τη διατήρηση αναγκαίων αποθεμάτων όσο και από τη μετακίνηση προσωπικού από τις αποθήκες σε νέες θέσεις εργασίας». Το έργο ήταν ωφέλιμο και για το ΕΜΠ, καθώς τα μέλη της ομάδας που συμμετείχαν χρηματοδοτήθηκαν για διδακτορικές εργασίες και δημοσίευση μελετών σε επιστημονικά περιοδικά.

Συνεργασίες, όπως η παραπάνω, προσθέτουν μια νότα αισιοδοξίας σε μια πραγματικότητα που θυμίζει παρτιτούρα που πολλοί γνωρίζουν, αλλά λίγοι παραδέχονται ότι περιλαμβάνει κυρίως άσκοπες τυμπανοκρουσίες και μεγάλες παύσεις, οι οποίες δεν δίνουν ένα ευχάριστο μουσικό αποτέλεσμα.

Η κατάσταση αυτή δείχνει να αλλάζει. Οι φορολογούμενοι σε κάποιες χώρες της ΕΕ είναι πολύ ευαίσθητοι σχετικά με τους φόρους που πληρώνουν, οπότε ζητούν διαρκώς περισσότερη ενημέρωση και μεγαλύτερη διαφάνεια σχετικά με τα ευρωπαϊκά κονδύλια που διατίθενται σε έρευνα. Η πίεση αυτή είναι ένας από τους παράγοντες που έχει οδηγήσει σε αύξηση των απορριφθέντων προτάσεων σε ποσοστό πάνω από 60%. Όπως μας λέει σχετικά ο κ. Δουκίδης, «σχεδόν μια στις έξι ή ακόμα και μια στις επτά προτάσεις απορρίπτεται». Μάλιστα, για κάποιους επιστήμονες, οι οποίοι πιστεύουν -μάλλον δικαιολογημένα- στην αξία της βασικής έρευνας, που δεν έχει άμεση εφαρμογή, η κατάσταση είναι ιδιαίτερα προβληματική, καθώς δημιουργεί κίνδυνο για τελμάτωση της επιστήμης σε σημαντικούς τομείς.

Λεπτές ισορροπίες
«Δεν θέλουμε το Πανεπιστήμιο να αντικαταστήσει τις εταιρείες συμβούλων», μας λέει ο κ. Δουκίδης. Και συμπληρώνει: «Από το 1996 μέχρι και σήμερα, κάνουμε έρευνα σε τομείς τους οποίους οι εταιρείες συμβούλων δεν έχουν ακουμπήσει εμπορικά. Αυτός πρέπει να είναι ο δικός μας στόχος. Να κάνουμε έρευνα σε τομείς που θα γίνουν εμπορικά προϊόντα αρκετά χρόνια αργότερα». Αυτό βέβαια δεν αποκλείει τα ακαδημαϊκά ερευνητικά κέντρα να αναλαμβάνουν έργα για επιχειρήσεις, είτε αυτόνομα είτε σε συνεργασία με εταιρείες συμβούλων, παρέχοντας γνώσεις στην αιχμή της τεχνολογίας. Τομείς, όπως το Internet of Things, η Τεχνητή Νοημοσύνη, η ρομποτική και η εικονική πραγματικότητα βρίσκονται στο επίκεντρο των ερευνών που γίνονται σήμερα σε όλο τον κόσμο.

Ωστόσο, την προσεκτική στάση που προτείνει ο κ. Δουκίδης δεν υιοθετούν κάποια ερευνητικά κέντρα σε άλλα μέρη του κόσμου, όπως στη Μ. Βρετανία για παράδειγμα, όπου το Retail Institute του Leeds Beckett University και το Institute for Retail Studies του University of Stirling προβάλουν έργα που έχουν κάνει για ορισμένες από τις μεγαλύτερες εταιρείες παγκοσμίως στον τομέα του λιανεμπορίου. Η επιλογή δείχνει σωστή, αν τη δούμε μόνο μέσα από το πρίσμα των προσλήψεων εκατοντάδων χιλιάδων επιστημόνων από τις εταιρείες συμβούλων, κάτι που πρόσφατα είδαμε να συμβαίνει εν μέρει και στην Ελλάδα.
Δεδομένου ότι τα ερευνητικά κέντρα αρκετών χωρών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν χρηματοδοτούνται από ιδιωτικές επιχειρήσεις, χρειάζονται πόρους για να διατηρήσουν την έρευνα τους σε υψηλό επίπεδο και όσο το δυνατόν πιο ανεξάρτητη από επιχειρηματικά συμφέροντα, τα οποία δεν είναι κάθε φορά δεδομένο ότι συνάδουν με το συμφέρον της κοινωνίας. Στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης για παράδειγμα, όπου διακυβεύονται πολλά ζητήματα που σχετίζονται και με τις ηθικές αξίες των κοινωνιών, θα ήταν μάλλον επικίνδυνο να αφήσουμε τις εξελίξεις αποκλειστικά στα χέρια επιχειρήσεων που έχουν σαν αποκλειστικό στόχο την αύξηση του κέρδους των μετόχων τους.

Ακούγεται χαζό,γιατί είναι…
Το brain drain είναι ένα από τα καυτά θέματα των τελευταίων χρόνων για χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, οι κυβερνήσεις των οποίων με χρήματα των φορολογούμενων εκπαιδεύουν τους νέους σε τομείς υψηλής ειδίκευσης, χωρίς στη συνέχεια να μπορούν να τους αξιοποιήσουν. Πολλοί από τους ανθρώπους που φεύγουν στο εξωτερικό βρίσκουν εργασία σε εταιρείες με υψηλούς μισθούς και παροχές. Οι εταιρείες αυτές, για να πληρώνουν τους υψηλούς μισθούς και να έχουν κέρδη, χρεώνουν αναλόγως τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους, τα οποία τελικά αγοράζουν οι οργανισμοί και οι επιχειρήσεις των κρατών που έχουν υποστεί το brain drain. Δηλαδή, χώρες, όπως η Ελλάδα έχουν πληρώσει, μέσω των φόρων, για να εκπαιδεύσουν εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, το οποίο εξάγουν χωρίς κανένα κέρδος και στη συνέχεια πληρώνουν υψηλό τίμημα για να μπορέσουν να επωφεληθούν από το αποτέλεσμα της εργασίας του.