Στην ΕΕ, σήμερα, ο αριθμός των τροφίμων που επισημαίνονται και διαφημίζονται, προβάλλοντας ποικίλους ισχυρισμούς σε σχέση με τη διατροφική αξία τους και την αξία τους για την υγεία, αυξάνεται συνεχώς. Ταυτόχρονα, η πληροφόρηση των καταναλωτών σε σχέση με τη διαμόρφωση ενός ισορροπημένου διαιτολογίου παραμένει ελλιπής. Πριν από τον ΕΚ 1924/2006 υπήρχαν μόνο γενικές διατάξεις σχετικά με την επισήμανση, που απέρρεαν από την Οδηγία 2000/13/EΚ, η οποία απαγορεύει γενικώς τη χρήση πληροφοριών που θα μπορούσαν να παραπλανούν τον καταναλωτή, αποδίδοντας πχ φαρμακευτικές ιδιότητες στα τρόφιμα. Ο ΕΚ 1924/2006 συμπληρώνει τις γενικές αρχές της εν λόγω Οδηγίας, με ειδικές διατάξεις όσον αφορά στους περιορισμούς των ισχυρισμών επί θεμάτων διατροφής και υγείας στα τρόφιμα. Στόχος του είναι η εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας του καταναλωτή και η παροχή σε αυτόν της αναγκαίας πληροφόρησης, ώστε να επιλέγει τρόφιμα επαρκώς ενήμερος, χωρίς να δημιουργούνται ανισότητες στους όρους ανταγωνισμού των παραγωγών τους.

Συνθετικά κριτήρια εγκυρότητας

Σήμερα, οι ισχυρισμοί που συνοδεύουν κάποια τρόφιμα στην προώθησή τους ενδέχεται να δίνουν την εντύπωση ότι αυτά έχουν περισσότερα θρεπτικά, φυσικά ή άλλα πλεονεκτήματα για την υγεία, έναντι παρόμοιων ή άλλων προϊόντων που δεν έχουν τις αντίστοιχες ουσίες ή ιδιότητες. Αυτό πιθανώς ενθαρρύνει τον καταναλωτή σε επιλογές που επηρεάζουν άμεσα τη συνολική πρόσληψη μεμονωμένων θρεπτικών ή άλλων ουσιών κατά τρόπο, όμως, αντίθετο προς τις επιστημονικές συστάσεις. Ο ΕΚ 1924/2006, λοιπόν, περιορίζει την ασάφεια των ισχυρισμών, ορίζοντας ότι η σχέση διατροφής και υγείας, όπως την εννοούν, πρέπει να βασίζεται σε γενικώς αποδεκτά επιστημονικά στοιχεία.

Με τον νέο ΕΚ ο παραγωγός καθορίζει τα θρεπτικά χαρακτηριστικά του τροφίμου που διαθέτει, λαμβάνοντας υπόψη την περιεκτικότητά του σε διαφορετικές θρεπτικές ή άλλες ουσίες με θρεπτικό ή φυσικό αποτέλεσμα σε συνδυασμό με συστατικά και ουσίες, των οποίων δεν συνιστάται η υπερβολική κατανάλωση στη συνολική δίαιτα (λιπαρά, κορεσμένα λιπαρά, trans-λιπαρά οξέα, αλάτι, σάκχαρα), καθώς και σε συνδυασμό με την περιεκτικότητά του σε πολυακόρεστα και μονοακόρεστα λιπαρά, διαθέσιμους υδατάνθρακες εκτός των σακχάρων, βιταμίνες, ανόργανα άλατα, πρωτεΐνες και εδώδιμες ίνες. Κατά τον καθορισμό των θρεπτικών χαρακτηριστικών, σύμφωνα με τον ΕΚ, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και η διαφορετικότητα των κατηγοριών τροφίμων από την άποψη της θέσης και του ρόλου τους στη συνολική δίαιτα.

Επιστημονική τεκμηρίωση

Επειδή παραμένει μεγάλος ο αριθμός και η ποικιλία των ισχυρισμών στην επισήμανση και τη διαφήμιση των τροφίμων, σχετικά με ουσίες που δεν έχει αποδειχθεί επιστημονικά ότι είναι ευεργετικές, ο κανονισμός απαιτεί την ύπαρξη επιστημονικού τεκμηρίου για την εγκυρότητα κάθε ισχυρισμού. Επίσης, απαιτεί την ακρίβεια του ισχυρισμού, πχ από την άποψη της ποσότητας μιας ουσίας που προβάλλει ότι περιέχεται στο τρόφιμο, σε σχέση με τις δηλώσεις του για τις συνέπειές της για τον οργανισμό. Ακόμα, ορίζει ότι οι ισχυρισμοί πρέπει να γίνονται κατανοητοί από τον μέσο καταναλωτή και να μην διατυπώνονται παραπλανητικά, όπως και να αποφεύγονται, εάν είναι ασύμβατοι προς τις γενικώς αποδεκτές αρχές της διατροφής και της υγείας ή εάν ενθαρρύνουν ή εμφανίζουν ως αποδεκτή την υπερβολική κατανάλωση οιουδήποτε τροφίμου ή υποτιμούν την ορθή διατροφική πρακτική.

Επομένως, η επιστημονική τεκμηρίωση και η συναφής αιτιολόγηση αποτελούν πλέον τους κύριους παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη στη διατύπωση ισχυρισμών επί θεμάτων διατροφής και υγείας. Μάλιστα, σε σχέση με την επιστημονική τεκμηρίωση, είναι σημαντικό ότι για πρώτη φορά θεσπίζονται διακριτοί και σαφείς όροι αποδοχής ή απόρριψης ενός ισχυρισμού, με βασικό κριτήριο τη διενέργεια ή όχι σχετικής επιστημονικής έρευνας για το περιεχόμενό του και τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων της στον ειδικό επιστημονικό τύπο. Προκειμένου να εξασφαλίζεται εναρμονισμένα η επιστημονική αποτίμηση των ισχυρισμών, η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (ΕFSA) θα πραγματοποιεί τις σχετικές αξιολογήσεις. Στο πλαίσιο αυτό, μια ενδιαφερόμενη παραγωγός εταιρεία θα μπορεί, κατόπιν σχετικής αιτήσεως, να έχει πρόσβαση στον φάκελό της, ώστε να ελέγχει την πρόοδο της διαδικασίας.

Σημειώνεται ότι η ΕΕ, προκειμένου να τονώσει την καινοτομική δραστηριότητα, ορίζει στον ΕΚ 1924/2006 ότι οι ισχυρισμοί επί θεμάτων υγείας που βασίζονται σε πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα θα υποβάλλονται σε ταχύρυθμη διαδικασία έγκρισης. Προκειμένου να αποφεύγονται οι επαναλαμβανόμενες αιτήσεις για ισχυρισμούς που έχουν ήδη αξιολογηθεί, η EFSA θα καταρτίσει και θα προσαρμόσει στα νέα δεδομένα ένα μητρώο αξιολογημένων ισχυρισμών.

Ο ΕΚ 1924/2006 αποτελείται συνολικά από 5 κεφάλαια και 28 άρθρα. Οι τίτλοι, κατά σειρά, των κεφαλαίων είναι: «Αντικείμενο, Πεδίο Εφαρμογής και Ορισμοί» (άρθρα 1 και 2), «Γενικές Αρχές» (άρθρα 3 έως 7), «Ισχυρισμοί περί Διατροφής» (άρθρα 8 και 9), «Ισχυρισμοί περί Υγείας» (άρθρα 10 έως 19) και «Γενικές και Τελικές Διατάξεις» (άρθρα 20 έως 28). Ολόκληρος ο ΕΚ 1924/2006 δίνεται στο http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/el/oj/2007/l_012/l_01220070118el00030018.pdf. Κατά τη γνώμη μας, πάντως, τα πιο σημαντικά άρθρα του είναι τα παρακάτω:

‘Αρθρα 10, 11 και 12

Αυτά επιτρέπουν τους ισχυρισμούς περί της υγείας, αν παρέχονται οι εξής πληροφορίες και δεδομένα: α) Δήλωση που επισημαίνει τη σπουδαιότητα της ποικίλης και ισορροπημένης διατροφής και του υγιεινού τρόπου ζωής. β) Η ενδεδειγμένη ποσότητα του τροφίμου και ο απαιτούμενος τρόπος κατανάλωσής του, ώστε να επιτευχθεί το ευεργετικό αποτέλεσμα που δηλώνει ο ισχυρισμός. γ) Κατά περίπτωση, δήλωση προς τα άτομα που πρέπει να αποφεύγουν την κατανάλωση του τροφίμου. δ) Προειδοποίηση για προϊόντα που ενδέχεται να αποτελούν κίνδυνο για την υγεία σε περίπτωση υπερβολικής κατανάλωσής τους. Επίσης, απαγορεύουν ισχυρισμούς που υπονοούν ότι μπορεί να επηρεασθεί η υγεία από τη μη κατανάλωση ενός τροφίμου ή που αναφέρονται στον ρυθμό ή την ποσότητα απώλειας βάρους ή που αναφέρονται σε συστάσεις μεμονωμένων ιατρών ή επαγγελματιών στον τομέα της υγείας, όπως και ενώσεων που δεν μνημονεύονται στο άρθρο 11.

‘Αρθρο 14

Αυτό σχετίζεται με τους ισχυρισμούς σχετικά αφενός με τη μείωση του κινδύνου εκδήλωσης ασθένειας και αφετέρου με την ανάπτυξη και την υγεία των παιδιών. Ειδικότερα, οι ισχυρισμοί σχετικά με την ανάπτυξη και την υγεία των παιδιών επιτρέπονται, εφόσον έχουν εγκριθεί σύμφωνα με τη διαδικασία των άρθρων 15, 16, 17 και 19 του ΕΚ 1924/2006, προκειμένου να περιληφθούν σε κοινοτικό κατάλογο των επιτρεπόμενων ισχυρισμών, μαζί με όλους τους αναγκαίους όρους για τη χρήση των ισχυρισμών αυτών. ‘Οσο για τους ισχυρισμούς που αφορούν στη μείωση του κινδύνου εκδήλωσης ασθένειας, στην επισήμανση ή -εάν δεν υπάρχει επισήμανση- στην παρουσίαση ή τη διαφήμιση ορίζεται ότι πρέπει να υπάρχει δήλωση πως η ασθένεια, στην οποία αναφέρεται ο ισχυρισμός, έχει πολλαπλούς παράγοντες κινδύνου και ότι η μεταβολή ενός από αυτούς ενδέχεται να έχει ή να μην έχει ευεργετικό αποτέλεσμα.

Κατά την γνώμη μας, το άρθρο 14 «λύνει» τα χέρια των πρωτοπόρων, σε ερευνητικό επίπεδο, εταιρειών να δημιουργούν νέα τρόφιμα με ευεργετικές ιδιότητες (πχ κατά της χοληστερίνης ή των καρδιοπαθειών). Ωστόσο, η ΕΕ και η EFSA πρέπει να ελέγχουν αυστηρά τις επιχειρήσεις, ώστε ο καταναλωτής να μην γίνεται αποδέκτης τροφίμων με παραπλανητικά «ευεργετικές» ιδιότητες. Ο χρόνος θα δείξει κατά πόσο ο ΕΚ 1924/2006 θα διασφαλίσει επί της ουσίας τον καταναλωτή. Ο γράφων, αν και ασχολείται με την έρευνα και την ανάπτυξη νέων τροφίμων που η κατανάλωσή τους θα βοηθά στην μείωση των καρδιαγγειακών παθήσεων, είναι αρκετά σκεπτικός όσον αφορά στο μέτρο και στη σύνεση των εκάστοτε ισχυρισμών.

Info: Ο κ. Γ. Ζαμπετάκης είναι λέκτορας Χημείας Τροφίμων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Lead Auditor (HACCP & ISO9001)