Να επαναπροσδιορίσουμε τις αξίες που ανυψώσαμε ως βασικές για την εξέλιξή μας, σε προσωπικό αλλά και επιχειρηματικό επίπεδο. Να βάλουμε στο μικροσκόπιο αυτά που μέχρι χθες αντιμετωπίζαμε ως αυτονόητα, δείγματα εξυπνάδας και ευελιξίας, τον μόνο δρόμο για την επιτυχία.

Όλο αυτό απαιτεί πρώτα απ’ όλα αναγνώριση του λάθους, και κατά δεύτερον, μεγάλη και συνεχή προσπάθεια. Πρέπει να γίνει μια καθημερινή άσκηση με στόχο να οδηγηθούμε –αυτό είναι το ευκταίο– σε ένα καθαρό μυαλό που θα μπορεί να κάνει σωστές επιλογές.

Πιστεύω πως η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων αναζητεί τον πιο εύκολο δρόμο για να πραγματοποιήσει τις μικρές καθημερινές διαδρομές ή ακόμη και τη μεγάλη διαδρομή της ζωής. Και αυτή η σκέψη, πως δηλαδή οι αποφάσεις μας είναι σαν το νερό που ακολουθεί τα αυλάκια που έχουν ήδη σχηματιστεί σε ένα ανώμαλο έδαφος, επιβεβαιώνεται από αυτό που μας συμβαίνει σήμερα. Ο καθένας μας τις προηγούμενες δεκαετίες έζησε τη ζωή του ακολουθώντας αυτό που νόμιζε ή αυτό που ήταν στην πραγματικότητα ο εύκολος δρόμος. Διαφορετικός μεν για τον καθένα από εμάς, αλλά με ένα κοινό στοιχείο για όλους. Είχε διαμορφωθεί με τέτοιον τρόπο ώστε να είναι εύκολο να βρούμε τη διαδρομή.

Είχε, δηλαδή, χαραχτεί από κάποιες ισχυρές ομάδες και συμφέροντα ο χάρτης της περιοχής μέσα στην οποία μπορούσαμε να κινηθούμε οι υπόλοιποι, διατρέχοντας τις προκαθορισμένες διαδρομές, βαθαίνοντάς τες, ώστε να είναι εύκολο και για τους επόμενους να τις ακολουθήσουν. Άλλοι περισσότερο και άλλοι λιγότερο τις ακολουθήσαμε και κάναμε υποχωρήσεις που μας εξασφάλιζαν την επιβίωση. Γι’ αυτό και σήμερα η αλλαγή είναι τόσο δύσκολη και αργή. Πιεζόμαστε εκ των πραγμάτων να πάρουμε αποφάσεις που είναι δυσάρεστες και να μάθουμε να ζούμε με έναν διαφορετικό τρόπο.

Μέσα σε όλη αυτήν την κρίση, οικονομική και κοινωνική, ανακαλύπτουμε πως δεν μπορούμε, ζώντας την τρομοκρατία της απόλυτης φτώχειας των κοινωνικών υποδομών, να επιβάλλουμε την αλλαγή ενός τρόπου σκέψης και λειτουργίας που το μόνο που κάνει είναι να σφίγγει ακόμη πιο πολύ τον βρόχο που έχουμε στο λαιμό.

Υπήρχαν πάντα βέβαια, όπως σε κάθε εποχή, οι εξαιρέσεις. Οι άνθρωποι ανάμεσά μας που δεν τους άρεσε να ακολουθούν απλώς μια προκαθορισμένη πορεία, που επέλεγαν τον δύσκολο δρόμο και χάραζαν μια δική τους γραμμή. Ήταν ο δικός τους «εύκολος» δρόμος, που για τους υπόλοιπους έμοιαζε με παραλογισμό, αναρχία, αφέλεια, ανοησία ή όπως αλλιώς χαρακτηρίζεται η κοινωνική συμπεριφορά που παρεκκλίνει από τον μέσο όρο. Αυτές οι εξαιρέσεις μπορεί να είναι σήμερα η μοναδική ελπίδα για να δούμε τα πράγματα αλλιώς. Δεν είναι απαραίτητο να χάσεις τα πάντα για να σκέφτεσαι και να συμπεριφέρεσαι σαν να μην έχεις τίποτα να χάσεις.

Αυτόν τον δρόμο δεν μπορούν να τον ακολουθήσουν οι πολλοί. Ίσως, όμως, να είναι ένας δρόμος που μπορεί να εμπνεύσει, να παίξει τον ρόλο που κάποτε έπαιζαν οι φιλόσοφοι θέτοντας τις βάσεις πάνω στις οποίες οικοδομήθηκαν νέες κοινωνικές δομές ή οι καλλιτέχνες, που απέδειξαν πως υπάρχει χώρος για άλλες αξίες και άλλους τρόπους να νιώσουμε την προσωπική ολοκλήρωση, μακριά από αυτό που η οικονομική ανάπτυξη προτάσσει: τη συσσώρευση εφήμερου πλούτου και εξουσίας.