Δεν είχα φανταστεί ότι θα έπρεπε να µπω σ’ ένα λαβύρινθο τυπωµένων χαρτιών όταν δέχτηκα την πρόταση της φίλης Ξένιας Μαντζιώρη να γράψω τα «του παρελθόντος» του σελφ σέρβις και των άλλων εκδόσεών µας. Και, όπως άρχισα να συγκεντρώνω τεύχη, ν’ ανοίγω παλαιούς φακέλους και να δηµιουργείται ένας χάρτινος λόφος πάνω στο γραφείο µου, θυµήθηκα µια φράση που είχα γράψει πριν 20 χρόνια σ’ ένα διήγηµά µου σχετικά µε την αναπόληση του παρελθόντος.

Η φράση ήταν: «…Τώρα αµφιβάλλεις µήπως τα φαντάστηκες όλα που έζησες, αναρωτιέσαι αν είναι αλήθεια, γιατί όπως τρέχουν τα χρόνια, σίγουρα αδυνατίζουν σε κάθε στροφή και κάθε γούπατο, χάνεις µε το λαχάνιασµα µια χούφτα ώρες και µέρες και τα γεγονότα ξεφτίζουν και προσπαθείς να τα φέρεις πίσω και έρχονται συνήθως σκόρπια και σκονισµένα όπως έπεσαν στο δύσκολο δρόµο…». Ναι, η µνήµη αδυνάτισε µετά 52 χρόνια επαγγελµατικής εργασίας (…και άλλων περιπετειών).

Υπάρχουν όµως αρκετές «ανακλήσεις» γραπτές ή τυπωµένες µαγνητοφωνηµένες υπενθυµίσεις και, βέβαια, σώζονται και τα ντουλάπια όπου, σε κάποια ντοσιέ, κοιµούνται µηνύµατα του παρελθόντος. Αλλά και η µνήµη έχει κατασκευάσει αποθήκες και έχει θαµµένα παλιά γράµµατα, βιαστικά τηλεφωνήµατα, νέες γνωριµίες σε εκθέσεις και συνέδρια – αναµνήσεις άλλες ολοζώντανες κι άλλες σκιές που σβήνουν. Πρέπει, όµως, να τις γράψω και να συµβάλλω στην παρουσίαση του τετρακοσιοστού τεύχους του σελφ σέρβις και δεν µπορώ να το κάνω µε άλλον τρόπο παρά να πάρω «πένα και χαρτί».

Η εκδοτική περιπέτεια αρχίζει…
Από σπόντα, µπορώ να πω, αρχίζει η γνωριµία µου µε τον κόσµο του λιανεµπορίου και ιδιαίτερα µε τον Κώστα Βερόπουλο, που µαζί µε τους Γιάννη Μαρινόπουλο, Γεράσιµο Βασιλόπουλο και Γιάννη Σκλαβενίτη ιδρύουν τον ΣΕΣΜΕ (Σύνδεσµο Σούπερ Μάρκετ Ελλάδος), το συνδικαλιστικό τους όργανο που πάλεψε επί δεκαετίες για να δηµιουργήσει τον πιο δυναµικό κλάδο του ελληνικού λιανεµπορίου.

Μετά από συζητήσεις µε τον Κώστα Βερόπουλο αποφασίζω να προχωρήσω στην έκδοση ενός περιοδικού για το λιανεµπόριο (µιας και είχα δεκαετή εκδοτική εµπειρία µε τη «Δηµοσιότητα»). Έτσι, τον Ιούλιο του 1972 εκδίδεται το πρώτο τεύχος ενός µικρού… και λιανού -µόλις 40 σελίδων- περιοδικού µε ξενόγλωσσο τίτλο, που τη σηµασία του γνώριζαν λίγοι ασχολούµενοι µε το λιανεµπόριο. SELF SERVICE έγραφε µε µεγάλα γράµµατα και είχε τη φωτογραφία µιας όµορφης κοπέλας (µε… τολµηρό µίνι) µπροστά σε µια γόνδολα προϊόντων, στο πρώτο κατάστηµα αυτοεξυπηρέτησης (του Μαρινόπουλου στο Κολωνάκι).

Αρκετά ζωντανό στις λίγες σελίδες του, ήταν το πρώτο βήµα για µια πορεία 400 τευχών -αλλά και πολλών δυναµικών ειδικών εκδόσεων-, που οι σελίδες τους έφτασαν συνολικά περίπου τις 64.000!!! Η πρώτη, δειλή µπορώ να πω, περίοδος της έκδοσής του µε διµηνιαία τεύχη, φτάνει ως το 1977, αλλά έχει και τολµηρές εκλάµψεις… Εκλάµψεις που ήταν πολύ χρήσιµες γιατί από την αρχή πιστέψαµε ότι ο ρόλος του περιοδικού ήταν διπλός: ενηµερωτικός και εκπαιδευτικός.

Μάθηµα από την αρχή
Από πολύ νωρίς αρχίζει η δηµοσίευση «µαθηµάτων», για την οργάνωση καταστήµατος, αλλά και η έναρξη µιας δραστηριότητας για την αποτύπωση του ελληνικού λιανεµπορίου. Γίνονται µεταφράσεις -ή µάλλον προσαρµογές από ξένες εκδόσεις µαθηµάτων λιανεµπορίου στην ελληνική πραγµατικότητα- και έτσι δηµιουργούνται επιµορφωτικά τεύχη που τα ονοµάζουµε «τεύχη βιβλιοθήκης», όπως «Οργάνωση καταστήµατος σελφ σέρβις» (σελ.46, Αύγουστος 1974) και «Προώθηση πωλήσεων στο κατάστηµα» σειρά 8-16 µικρών σελίδων (1975-6).


Τώρα έχουµε και το άγχος
του εκδότη… Κάθε µήνα µετά το 1978 έχουµε µια συνεχή αυξητική πορεία όχι µόνο της εκδοτικής δραστηριότητας του περιοδικού αλλά και των παράλληλων πολυσέλιδων εκδόσεων, οι οποίες αφορούν σε τοµείς συγγενείς µε το εµπόριο. Αναφέρω ενδεικτικά ορισµένες της περιόδου 1978-1992:
Οδηγός Μάρκετινγκ Ελλάδος: Τρεις πολυσέλιδες εκδόσεις µε χρήσιµα στατιστικά στοιχεία και βιογραφικά των µελών του Ελληνικού Ινστιτούτου Μάρκετινγκ της ΕΕΔΕ (για λογαριασµό της οποίας έγινε η έκδοση).
Οδηγός Προϊόντων Ευρείας Κατανάλωσης: Άλλη µία πολυσέλιδη έκδοση 400 σελίδων, µε τρεις εκδόσεις µέσα στη δεκαετία 1985-1995, µε παρουσίαση 150 κατηγοριών καταναλωτικών προϊόντων, µε στατιστικά στοιχεία, τάσεις της αγοράς και καταλόγους των παραγωγών και εµπορικών επιχειρήσεων κάθε κλάδου.
Υγειονοµικός Κανονισµός για τα εργαστήρια και καταστήµατα τροφίµων και ποτών (Ιανουάριος 1988): Η απόφαση του Υπουργείου Υγείας και Πρόνοιας και οι συµπληρώσεις της µε θέµα «Υγειονοµικός έλεγχος των αδειών ιδρύσεως και λειτουργίας των εγκαταστάσεων επιχειρήσεων υγειονοµικού ενδιαφέροντος, καθώς και των γενικών και ειδικών όρων ιδρύσεως και λειτουργίας των εργαστηρίων και καταστηµάτων τροφίµων και ποτών» (σελ.80).
Οδηγός οργανώσεως καταστήµατος (Δεκέµβριος 1984): Ένα χρήσιµο εργαλείο µε βάση την έρευνα «Οικογενειακών Προϋπολογισµών της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας». Αναλυτικοί πίνακες κατανάλωσης κατά προϊόν για να γνωρίσει ο λιανέµπορος πόσο είναι σωστές οι πωλήσεις που έχει κατά προϊόν στα είδη παντοπωλείου (σελ.82).
Το χονδρεµπόριο και λιανεµπόριο της Θεσσαλονίκης (Μάιος 1984): Εκτεταµένη παρουσίαση του κλάδου εµπορίας και διακίνησης καταναλωτικών προϊόντων στην πρωτεύουσα της Μακεδονίας. Με πολλούς στατιστικούς πίνακες και παρουσίαση των προβληµάτων εµπορίας (σελ.28)… και άλλα «ειδικά αφιερώµατα»… εκατόν ογδόντα δύο τον αριθµό!

Το Πανόραµα των ελληνικών Σούπερ Μάρκετ
«Δεν είναι εύκολο να διαλέξεις ένα από τα παιδιά σου», ήταν η απάντησή µου όταν µε ρώτησαν πιο θεωρούσα καλύτερο από τα έντυπά µας, που είχαν κυκλοφορήσει τη δεκαετία 1990-2000. Αυτήν την ερώτηση µου είχαν θέσει φοιτητές του Οικονοµικού Πανεπιστηµίου Αθηνών σ’ ένα σεµινάριο µάρκετινγκ. Πίστευα και πιστεύω ότι για κάθε οµάδα κοινού υπάρχουν διαφορετικά κριτήρια.

Έτσι στην παραπάνω ερώτηση θα απαντούσα στους µελλοντικούς «µαρκετινικούς» ότι αν εργάζονταν σε κλάδο παραγωγής και εµπορίας καταναλωτικών προϊόντων θα έπρεπε να χρησιµοποιούσαν το µηναίο «σελφ σέρβις» και το ετήσιο «Πανόραµα των Ελληνικών Σούπερ Μάρκετ». Στο «σελφ σέρβις» αναφερόµαστε αρκετά.

Το «Πανόραµα» που κυκλοφορεί εδώ και 14 χρόνια αποτελεί µια µοναδική µελέτη, λεπτοµερή και σε βάθος, που τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει µε αφθονία στατιστικών στοιχείων όλο τον κλάδο του σούπερ µάρκετ, δηλαδή το δυναµικό τµήµα του λιανεµπορίου που καλύπτει σε συντριπτικό ποσοστό τις ανάγκες των ελληνικών νοικοκυριών. «Το εργαλείο αυτό είναι χρήσιµο κάθε µέρα, είτε πρόκειται για αγορά ή πώληση προϊόντων. Αρκεί να ξέρεις να ζωντανέψεις αυτά τα τόσο κερδοφόρα στοιχεία», µου έλεγε σ’ ένα συνέδριο ο διευθυντής αγορών µεγάλης αλυσίδας.

«Δυστυχώς, αρκετοί φίλοι-διευθυντές πωλήσεων έχουν µείνει στην απλή χρησιµοποίηση αλλαγών του περιθωρίου κέρδους των προϊόντων που διαθέτουν». Και ένα άλλο σχόλιο από έναν από τους πρωτοπόρους του κλάδου: «Μας κάνει περήφανους αυτή η πολυσέλιδη και θαυµάσια σε εµφάνιση έκδοση, ιδιαίτερα τη στιγµή που βλέπω την έκπληξη των ξένων όταν το φυλλοµετρούν».

1997: Τεύχος ΔΕΤΡΟΠ ’97
Εκδίδεται ειδικό ετήσιο τεύχος του σελφ σέρβις, που κυκλοφορεί και στην έκθεση ΔΕΤΡΟΠ (σελ. 180) µε θέµα: «Οι παγκόσµιες προκλήσεις και το µέλλον της Αγροτικής Οικονοµίας». Περιλαµβάνει αναλυτικά κείµενα µε πολλούς πίνακες του ειδικού της γεωργικής οικονοµίας Κώστα Λατίφη. Παράλληλα µε την παρουσίαση των διαφόρων τοµέων της Γεωργίας και Κτηνοτροφίας, δηµοσιεύθηκαν δύο σηµαντικές µελέτες. Η «Ανάλυση Οικογενειακών Προϋπολογισµών (1978-94)» και «Η µάχη των καναλιών διανοµής» µε τις προτιµήσεις προϊόντων από τους καταναλωτές και τις τάσεις για τα κανάλια διανοµής, από την Omnibus της εταιρείας Centrum σε κείµενα του Λάµπρου Καραγεώργου.

Οδηγός διανοµής και χονδρεµπορίου 1994
Ένας απαραίτητος οδηγός για τους λιανέµπορους αλλά και τους παραγωγούς καταναλωτικών προϊόντων δηµιουργήθηκε (δηµιουργήθηκε πραγµατικά από το µηδέν). Σε πρώτο στάδιο, έγινε µία εκτεταµένη καταγραφή των επιχειρήσεων, που ασχολούνται µε τη διακίνηση προϊόντων και σχεδιάστηκε ένας κατάλογος 4.200 µονάδων, που λειτουργούσαν ως ενδιάµεσες επιχειρήσεις µεταξύ παραγωγών και λιανέµπορων.

Με τον καθορισµό ειδικών κριτηρίων (κυρίως µεγέθους) περιορίστηκαν σε 1.769 αµιγείς επιχειρήσεις διανοµής/χονδρεµπορίου όλων των καταναλωτικών προϊόντων (είδη παντοπωλείου, καλλυντικά, ποτά, αναψυκτικά, ψιλικά/ζαχαρώδη και τσιγάρα), προς τις οποίες έγινε έρευνα βάσει λεπτοµερούς ερωτηµατολογίου.

Η έκδοση 250 σελίδων περιελάµβανε µια σειρά 15 άρθρων έµπειρων διακινητών προϊόντων, στατιστική απεικόνιση των αποτελεσµάτων της έρευνας και έναν πλήρη κατάλογο της απογραφής των επιχειρήσεων σε όλες τις περιοχές της χώρας.


Το µαγαζί µας
«Το 23% των περιπτέρων της Αθήνας έχουν µετανάστες για υπαλλήλους και, κυρίως, νέους από την Αλβανία, που µιλούν άριστα τα ελληνικά… γιατί έχουν γεννηθεί ή έχουν έλθει πολύ νέοι στην Ελλάδα» (από έρευνα εταιρείας εισαγωγής τσιγάρων). Σε αυτήν την αγορά είχαµε φανατικούς αναγνώστες του περιοδικού «Το Μαγαζί µας» που εκδόθηκε στα τέλη του 1989 και απευθύνθηκε στα περίπτερα και καταστήµατα ψιλικών.

Η αγορά αυτή αποδείχτηκε µια «κινούµενη άµµος» για όσους ήθελαν να ασχοληθούν µαζί της και τα τελευταία δέκα χρόνια παρουσιάζει συνεχείς αλλαγές και µεταµορφώσεις λόγω των αλλαγών που πραγµατοποιούνται στις µεγάλες κατηγορίες προϊόντων, όπως τα προϊόντα καπνού, τα αναψυκτικά, τα σχολικά είδη, τις οποίες το Μαγαζί µας παρουσίαζε σε ειδικά αφιερώµατα.

Υπάρχουν και τα καλύτερα…
Σε µια συγκέντρωση στελεχών µάρκετινγκ και λιανεµπορίου στα µέσα του 2001 τέθηκε µια ενδιαφέρουσα ερώτηση: «Από τις ετήσιες εκδόσεις σας που κυκλοφόρησαν τα τελευταία χρόνια σχετικά µε θέµατα αγοράς και λιανεµπορίου ποια θα θέλατε να έχετε µαζί σας σ’ ένα ταξίδι;».

Με συντριπτική πλειοψηφία, εκτός από το ετήσιο Πανόραµα, αναφέρθηκαν τρεις ειδικές εκδόσεις µας: Στη σειρά Λιανεµπόριο-Χονδρεµπόριο, ένα ειδικό τεύχος µε τίτλο «Αλλάζει ο καταναλωτής, αλλάζει το λιανεµπόριο (Άνοιξη 1999)», το αφιέρωµα του σελφ σέρβις «Οι µεγάλες προκλήσεις του µέλλοντος: Προς τον 21ο αιώνα» (Άνοιξη 1999), και, τέλος το αφιέρωµα του σελφ σέρβις για τα 30 χρόνια της έκδοσής του µε κύριο θέµα το ελληνικό λιανεµπόριο (Ιούνιος 2002). Η έκδοση «Αλλάζει ο καταναλωτής» είχε ως πρώτη ύλη τις οµιλίες της ηµερίδας που διοργάνωσε το σελφ σέρβις υπό την αιγίδα του ΣΕΣΜΕ στις 15 Μαρτίου 1999.

Πρόκειται για εξαιρετικής ποιότητας υλικό από την Ελλάδα και ξένες χώρες που παρουσίασαν ο Δηµ. Μιχαηλίδης και οι επιστηµονικοί συνεργάτες µας Κ. Θεοδωρόπουλος, Δ. Κεφαλάκος και Βάσια Καραθανάση. Άφθονα στοιχεία από διεθνείς µελέτες και τις γνωστές έρευνες Focus των ετών 1992 και 1997 και της έρευνας αγοράς Centrum 1998, πάνω σε θέµατα λιανεµπορίου συνδυασµό µε τις κοινωνικές συνθήκες στις χώρες της Ευρώπης.

Το ειδικό ένθετο «Οι µεγάλες προκλήσεις του µέλλοντος» στο τεύχος 295 (40 σελίδες) ήταν µία έκπληξη. Με την έναρξη του 21ου αιώνα αυτή η εξαιρετική έκδοση είχε σηµαντικά άρθρα που καλύπτουν τους ακόλουθους τοµείς: «Η παγκοσµιοποίηση», «Ο καταναλωτής», «Η διατροφή», «Η επιχείρηση λιανεµπορίου», και «e-business». Με µια σειρά πυκνογραφηµένα άρθρα παρουσιάστηκαν οι πιθανές εξελίξεις των πιο σηµαντικών τοµέων εργασίας, αλλά και των προβληµάτων που υπάρχουν και θα παρουσιαστούν στο µέλλον.

Το ειδικό τεύχος του σελφ σέρβις Νο 306 για τα 30 χρόνια της έκδοσής του (Ιούνιος 2002), όπως πάντα ογκώδες -σχεδόν 200 σελίδες-, ήταν το «αποχαιρετιστήριο τεύχος της τριαντάχρονης εκδοτικής πορείας του ζεύγους Μιχαηλίδη. Το τεύχος αυτό είχε, εκτός από τη συνοπτική παρουσίαση των διαφόρων περιοδικών που κυκλοφορήσαµε, δύο ενδιαφέρουσες µελέτες.

Μια συνοπτική της Nielsen για την εξέλιξη των καταστηµάτων τροφίµων (1977-2000) και µία εκτεταµένη µελέτη «Κατανάλωση & καταναλωτικά πρότυπα στην Ελλάδα» του λέκτορα στο Πάντειο Πανεπιστήµιο Χρυσόστοµου Στοφόρου και του ερευνητή του ΙΟΒΕ Ηλία Μαντζουνέα. Η µελέτη αυτή, που κάλυψε 120 σελίδες, παρουσίασε αναλυτικά, µε ερευνητικό υλικό και στατιστικούς πίνακες, όλους τους σηµαντικούς τοµείς της αγοράς όπως το «οικονοµικό περιβάλλον στην Ελλάδα», το «κοινωνικό και δηµογραφικό περιβάλλον», την «ανάλυση της καταναλωτικής συµπεριφοράς», την «εξέλιξη και διάρθρωση της καταναλωτικής δαπάνης των νοικοκυριών για βασικές οµάδες αγαθών και υπηρεσιών», την «εξέλιξη της καταναλωτικής δαπάνης σε σχέση µε οικονοµικές, κοινωνικές και δηµογραφικές παραµέτρους» και, το πιο αναλυτικό κεφάλαιο, την «εξέλιξη της δοµής της καταναλωτικής δαπάνης» για είδη διατροφής, ποτά κλπ σε σχέση µε οικονοµικές, κοινωνικές και δηµογραφικές παραµέτρους.

Βέβαια, δεν µπορώ να παραλείψω την αναφορά και σε άλλες εκδόσεις µας, όπως πχ ο «Οδηγός προϊόντων ευρείας κατανάλωσης», ογκώδης τόµος 400 σελίδων µε ανάλυση 140 κατηγοριών καταναλωτικών προϊόντων που κυκλοφόρησε σε 3 ετήσια τεύχη, τα ειδικά έντυπα και µελέτες, που εκδόθηκαν σε συνεργασία µε τον ΣΕΣΜΕ, τα «εκπαιδευτικά τεύχη» (όπως η οργάνωση του Σούπερ και σελφ σέρβις, η συνεργασία µε ECR και άλλες εκδοτικές και επιµορφωτικές προσπάθειες) και πολλά άλλα που θα χρειάζονταν πολλές σελίδες για να παρουσιαστούν αναλυτικά.

Και για να τελειώνω, όπως λέγαµε η Βάσω κι εγώ στο τελευταίο χρονογράφηµα του περιοδικού µας «… παρ’ όλες τις οικονοµικές δυσκολίες, χαρήκαµε αυτόν τον αγώνα, γιατί τον αγαπήσαµε αλλά και γιατί µας συµπαραστάθηκαν µε ενδιαφέρον και αγάπη χιλιάδες επιχειρηµατίες αλλά και όλα τα σηµαντικά πρόσωπα της βιοµηχανίας και του λιανεµπορίου. Και εύχοµαι να δείχνουν και στο µέλλον αυτό το ενδιαφέρον και την αγάπη στο σελφ σέρβις που συνεχίζει µε επιτυχία τη νικηφόρα του πορεία».


Η προϊστορία
Η επαγγελµατική εκδοτική µου ιστορία ξεκινά από… ένα ραδιοφωνικό στούντιο. Είχα µια επιτυχηµένη σταδιοδροµία στην ελληνική ραδιοφωνία την περίοδο 1951-1967, κυρίως στο ΕΙΡ, αλλά και ως προϊστάµενος του ραδιοφωνικού τµήµατος της διαφηµιστικής εταιρείας ΑΔΕΛ ΑΕ. Πέρασαν από τα χέρια µου πολλές επιτυχηµένες εκποµπές, δακρύβρεχτες, αλλά και αρκετές λαογραφικές, ιστορικές και λογοτεχνικές.

Κάποια στιγµή κέρδισα το 1961 ένα βραβείο του BBC µε έπαθλο ένα ταξίδι στο Λονδίνο. Με την ευκαιρία του ταξιδιού γνώρισα από κοντά και τα µεγάλα σούπερ µάρκετ, (που ήταν τότε κάτι άγνωστο στην Ελλάδα) και παρακολούθησα ένα σεµινάριο λιανεµπορίου στο College of Distributive Trades. Από αυτά τα µαθήµατα προέκυψε µια σειρά ραδιοφωνικών εκποµπών µε τον τίτλο «Πίσω από τη βιτρίνα» που είχε µεγάλη επιτυχία. Και µε πρωτοβουλία του Μάνου Παυλίδη (εκδότη του περιοδικού «Δηµοσιότης»), οι εκποµπές κατάλληλα διασκευασµένες βγήκαν σε βιβλίο.

Το είδε ο Κώστας Βερόπουλος, ένας πραγµατικά προοδευτικός και δυναµικός επιχειρηµατίας και ζήτησε να το επανεκτυπώσει µε κάποιες αλλαγές, µε τίτλο «Το Σύγχρονο Παντοπωλείο» -βλέπεις οι λέξεις «σελφ σέρβις» και «σούπερ µάρκετ» ήταν τότε σχεδόν άγνωστες. Τυπώθηκε σε χιλιάδες αντίτυπα και διανεµήθηκε σε όλη την Ελλάδα. Και άλλος ένας γνωστός επιχειρηµατίας ο κ. Σαµούρκας (του καφέ Bravo) έκανε µια ανατύπωση του βιβλίου µε µεγάλο αριθµό αντιτύπων.

Η MARKETEL µας δίνει αριθµούς
Μπορώ να περηφανεύοµαι ότι είµαστε αρκετά τολµηροί. Πολύ νωρίς, µόλις τα µέσα του 1974, η γνωστή (νεαρή τότε) εταιρεία ερευνών PRC, µε τη διεύθυνση του Δηµήτρη Μαύρου, σε συνεργασία µε το «σελφ σέρβις» µε τον τίτλο «MARKETEL» οργανώνει µια εκτεταµένη απογραφή καταστηµάτων ειδών ευρείας κατανάλωσης (1/10/1973-23/4/1974) στη περιοχή της πρωτεύουσας και απογράφει 13.685 καταστήµατα (τροφίµων, ψιλικών, φαρµακεία, καλλυντικών, κάβες, κ.ά.). Η ίδια απογραφή πραγµατοποιήθηκε εν συνεχεία στη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα.

Το µπακάλικο να γίνει σούπερ µάρκετ
Όπως αδειάζω τα ράφια και τα συρτάρια του γραφείου µου κάπου σε ένα χάρτινο ντοσιέ υπάρχουν διάφορα µικρά-µεγάλα χειρόγραφα, γραµµένα κυρίως πάνω σε σελίδες τετραδίων – οι επιστολές που έστελναν από όλα τα µέρη της Ελλάδας οι αναγνώστες του «σελφ σέρβις». Συνήθως, προέρχονταν από µικροµεσαίους λιανέµπορους που στο διάλειµµά τους ήθελαν να πουν «τον πόνο τους», να παρουσιάσουν ένα πρόβληµά τους (από τα πολλά που είχαν). Βέβαια λίγες επιστολές σώθηκαν, αλλά είναι χαρακτηριστικές ορισµένες από αυτές ιδιαίτερα ως προς την αντιµετώπιση τους περιοδικού µας.

«Κύριε εκδότη, Σας ευχαριστώ που µου στείλατε το ωραίο περιοδικό σας και θα ήθελα να µου το αποστέλλετε τακτικά γιατί στο επάγγελµά µας, του παντοπώλου, είµαστε αυτοδίδακτοι. Εγώ είχα την τύχη να έχω προοδευτικό πατέρα, που ίδρυσε το κατάστηµα που έχω τώρα και µε έστειλε, µε αρκετή πίεση, να τελειώσω το γυµνάσιο. Θα παρακαλούσα να µε ενηµερώσετε που µπορώ να «ανακαλύψω» κάποια κείµενα που να µε µορφώσουν σχετικά µε το επάγγελµα του παντοπώλη και ιδιαίτερα την οργάνωση του καταστήµατος τροφίµων. Μ ’ενδιαφέρει να µελετήσω τη µετατροπή του καταστήµατος σε σελφ σέρβις γιατί έχω αρκετό χώρο.
Λάρισα 15/10/1977

«Αγαπητέ φίλε, Σ’ ευχαριστώ για την επιστολή σου και ζητώ συγνώµη που άργησα ν’ απαντήσω. Μετά και το τηλεφώνηµά σου, στρώθηκα στη συγγραφή και ελπίζω οι πληροφορίες µου να σου είναι χρήσιµες. Η έκδοση µας µπορεί να ήταν «φτωχική» αλλά σύντοµα θα γίνει µηνιαία, ενώ αυξάνονται και οι σελίδες της. Το κυριότερο είναι πως µας ενδιαφέρει να παρουσιάζουµε υλικό µορφωτικό και ενηµερωτικό. Πιστεύουµε ότι ο λιανέµπορος -και ο κάθε επαγγελµατίας- πρέπει να αποκτήσει εξειδικευµένη µόρφωση σχετικά µε τα προϊόντα που διαθέτει, τη νοµοθεσία και τους κανόνες της αγοράς, αλλά και τις τεχνικές της οργάνωσης των πωλήσεων, της διαφήµισης και των προωθήσεων. Γι αυτό, κυκλοφορήσαµε την προηγούµενη εβδοµάδα ένα ειδικό ανεξάρτητο τεύχος µε νοµοθεσία σχετικά µε τον «Αγορανοµικό Κώδικα» και σύντοµα θα εκδώσοµε και τον «Υγειονοµικό Κανονισµό για τα εργαστήρια και για τα καταστήµατα τροφίµων και ποτών». Παράλληλα, σε συνεργασία µε το College of Distributive Trades του Λονδίνου ετοιµάσαµε έναν πρακτικό οδηγό για την οργάνωση του σούπερ µάρκετ προσαρµοσµένο στην ελληνική πραγµατικότητα. Τα µαθήµατα αυτά αρχίσαµε να τα δηµοσιεύουµε σε οκτασέλιδα µέσα στο περιοδικό».
Αθήνα 10/1/1978


Χρησιµοποιούν οι λιανέµποροι τα «ειδικά τεύχη;»
Άλλη µία ενδιαφέρουσα επιστολή: «Σχεδόν µέσα σε µία δεκαετία βλέπω να συσσωρεύονται (επιτρέψτε µου αυτήν τη λέξη) µεγάλα «τεύχη βιβλιοθήκης». Εκτός από το θαυµάσιο ετήσιο Πανόραµα µε τον ποταµό στοιχείων και αναλύσεων (είµαι περίεργος πόσο τα χρησιµοποιούν τα στελέχη των επιχειρήσεων) εκδίδονται µεγάλες έρευνες και αναλύσεις, που η κάθε µια µπορούσε να γίνει ένα ιδιαίτερο σύγγραµµα. Αλήθεια τα έχουν χρησιµοποιήσει οι διάφορες πανεπιστηµιακές σχολές για να µάθουν κάτι περισσότερο οι νέοι µας»;
Διευθυντής Μάρκετινγκ πολυεθνικής εταιρείας (Μάρτιος 2002)

Απάντηση: «Δεν είµαι σίγουρος εάν έχουν χρησιµοποιήσει οι καθηγητές των Ανώτερων και Ανώτατων Σχολών το υλικό των εκδόσεων του σελφ σέρβις αν και οι περισσότερες σχολές ήταν και είναι παραλήπτες του περιοδικού µας. Έχει δίκιο ο φίλος αναγνώστης του σελφ σέρβις ότι µετά το 1993 εκδίδονται τα περισσότερα ανεξάρτητα µεγάλα τεύχη που το καθένα αποτελεί ένα ξεχωριστό σύγγραµµα. Μπορώ µάλιστα να µειώσω τη χρονική περίοδο 1997 έως το 2002, όπου εκτός από το «σελφ σέρβις», «το µαγαζί µας», και το «Πανόραµα» εκδίδονται αναλυτικές µελέτες µε διάφορους τίτλους».

Οι εκδόσεις και οι εκδηλώσεις που δεν προχώρησαν
Τα Συνέδρια Λιανεµπορίου: «Γιατί δεν γίνονται τα τελευταία χρόνια συνέδρια για το λιανεµπόριο όπως εκείνα του 1992 και 1993;» ήταν η τηλεφωνική ερώτηση αναγνώστη. «Γιατί δεν ενδιαφέρονται οι ενδιαφερόµενοι!!», ήταν η απάντηση. Υπάρχει, θα έλεγα ένας «εγωισµός» στα συνδικαλιστικά όργανα των παραγωγικών τάξεων, που δεν επιτρέπει τη διοργάνωση συνεδρίων σε ευρύτερη κλίµακα.

Αν και το ίδιο συµβαίνει και σε ευρωπαϊκές χώρες, στη χώρα µας είχαµε και έχουµε ανάγκη από καλά οργανωµένα συνέδρια για να µελετηθούν και να παρουσιαστούν τα προβλήµατα του κλάδου, αλλά και του ευρύτερου τοµέα στον οποίο δραστηριοποιείται. Στη χώρα µας υλοποιήθηκαν από το σελφ σέρβις δύο σηµαντικές προσπάθειες, το 1992 και 1993 µε επιτυχηµένα συνέδρια σούπερ µάρκετ, σε συνεργασία µε το ΣΕΣΜΕ, µε οµιλητές έλληνες και ξένους ειδικούς.

Επίσης, το περιοδικό µας ήταν από τους οργανωτές του Ευρωπαϊκού Συνεδρίου Λιανεµπορίου του EDPG, που έγινε στο Μόντε Κάρλο. Και ΣΕΣΜΕ είχε προσπαθήσει να οργανώσει κάποιες ευρύτερες διασκέψεις, αλλά οι περισσότερες δεν είχαν συνέχεια. Υπάρχουν και άλλα καλά παιδιά…Τηλεφώνηµα από «µαρκετινικό» κάπου στις αρχές του 1991: «Απ’ ό,τι έχω δει σε τεύχη σας της δεκαετίας του ’90 είχατε εκδώσει αρκετά περιοδικά που δεν αναφέρονταν σε τοµείς του λιανεµπορίου. Ποια ήταν αυτά και γιατί τα σταµατήσατε;».

Πραγµατικά έγιναν διάφορες εκδόσεις (αναφέρω πιο κάτω τις κυριότερες), που ήταν αρκετά καλές. Ορισµένες έγιναν υπό την αιγίδα διάφορων φορέων όπως του Ελληνικού Ινστιτούτου Μάρκετινγκ και του Συνδέσµου Ελληνικών Σούπερ Μάρκετ κά. Αλλά και αρκετές ήταν καθαρά δικές µας εκδόσεις, που άλλες δεν είχαν «καλοτάξιδο άνεµο», άλλες δεν προχώρησαν και ορισµένες δέχτηκαν αρκετές επιθέσεις και κρίθηκε σκόπιµο να διακόψουµε την έκδοσή τους. Αναφέρω τις κυριότερες µε την πρώτη τον «Οδηγό Μάρκετινγκ Ελλάδος».

Οδηγός Μάρκετινγκ Ελλάδος: Ο Οδηγός Μάρκετινγκ Ελλάδος, που κυκλοφόρησε µέσα στη δεκαετία του 1980-89 τρεις φορές, ήταν έκδοση που έγινε για λογαριασµό του Ελληνικού Ινστιτούτου Μάρκετινγκ της ΕΕΔΕ. Σ’ ένα τόµο 250 σελίδων περιλαµβάνονταν, εκτός από περιγραφή της δραστηριότητας του ΕΙΜ, συνοπτικά βιογραφικά περίπου χιλίων µελών της Ελληνικής Διοίκησης Επιχειρήσεων (τα περισσότερα του ΕΙΜ), αλλά και πλήθος χρήσιµων και πρακτικών στοιχείων, από διευθύνσεις τυπογραφείων και διαφηµιστικών εταιρειών µέχρι βιβλιογραφία µάρκετινγκ και από παραγωγή προϊόντων µέχρι διευθύνσεις βιβλιοθηκών. Και, βεβαίως, άφθονα στατιστικά στοιχεία. Δυστυχώς, δεν προχώρησε αυτή η τόσο χρήσιµη εκδοτική προσπάθεια.

Το «Σύγχρονο Εργοστάσιο» και άλλα έντυπα: Αρκετά φιλόδοξη ήταν η περιοδική έκδοση για τη βιοµηχανία. «Το Σύγχρονο Εργοστάσιο» µια µηνιαία έκδοση, που δηµοσίευε µελέτες, άρθρα και στατιστικά στοιχεία. Η πρωτοτυπία της ήταν ότι η ύλη ήταν χαρακτηρισµένη µε κωδικούς και µε ειδική σήµανση, όπως για παράδειγµα, «Διοίκηση εργοστασίου», «Ο ανθρώπινος παράγων» κλπ. Οι σελίδες του κάθε δηµοσιεύµατος µπορούσαν να αποσπασθούν και να τοποθετηθούν σ’ ένα ειδικό ντοσιέ, που το δίναµε σε κάθε συνδροµητή.

Στη σειρά αυτή είχαν εκδοθεί και µελέτες (ο κάθε τόµος ήταν 150-200 σελίδες) γενικότερου ενδιαφέροντος όπως «Κατακτήστε τις ξένες αγορές», «Εξοικονόµηση ενέργειας στη βιοµηχανία», «Προώθηση και διαφήµιση βιοµηχανικών και τεχνικών προϊόντων» κλπ. Στην ίδια σειρά εκδόθηκε ένα άλλο ειδικό περιοδικό «Η σύγχρονη συσκευασία», που κράτησε λίγα χρόνια.

Η είσοδος της χώρας στην Ευρωπαϊκή Οικονοµική Κοινότητα ήταν αφορµή για να κυκλοφορήσουµε ένα δεκαπενθήµερο δελτίο ευρωπαϊκών ειδήσεων, το «EuroTime» που κράτησε αρκετά χρόνια. Δηµοσίευε δεκάδες ειδήσεων µε αναφορές σε κοινοτικά θέµατα, σχετικά µε τους ευρωπαϊκούς κλάδους που ενδιέφεραν τους έλληνες παραγωγούς και εµπόρους. Παράλληλα, εκδόθηκε και ένα δεκαπενθήµερο δελτίο, το «Euro-Business» σε αγγλική γλώσσα που είχε ειδήσεις για το ελληνικό λιανεµπόριο και γενικά για την ελληνική αγορά, µε παραλήπτες επιχειρήσεις του εξωτερικού.

Εκδηλώσεις και έντυπα σε συνεργασία µε το ΣΕΣΜΕ
•  «Κλοπές στο Σούπερ Μάρκετ».
• «Καλώς όρισες στο Σούπερ Μάρκετ».
• «Το πενταετές πρόγραµµα κ.ά.».
• Το µηνιαίο δελτίο ενηµέρωσης του ΣΕΣΜΕ που κυκλοφορούσε και ένθετο µέσα σε κάθε τεύχος.
• Οργάνωση δύο πανελλήνιων συνεδρίων του ΣΕΣΜΕ.
• Συµµετοχή στο European Distribution Press Group (EDPG) και συνδιοργάνωση του Πανευρωπαϊκού Συνεδρίου Λιανεµπορίου στο Μόντε Κάρλο, τον Οκτώβριο του 1992.